Daron Acemoğlu ve ekibinden yapay zeka uyarısı: Demokrasiyi yok edecek

GAZETE PENCERE - Nobel ödüllü ekonomist Daron Acemoğlu’nun ortak yazarları arasında bulunduğu çalışma, yapay zeka ve otomasyonla büyüyen sermaye gücünün, belirli koşullarda demokratik yönetimlere yönelik desteği zayıflatabileceğini ortaya koyuyor. Araştırma, bu riski matematiksel bir model üzerinden inceliyor; yapay zekânın demokrasiyi kaçınılmaz olarak ortadan kaldıracağını öne sürüyor.

apay zekâ ve otomasyon dalgası küresel iş gücü piyasalarını dönüştürürken, teknolojinin siyasal rejimler üzerindeki etkisine dair en sarsıcı uyarı Massachusetts Institute of Technology’den (MIT) geldi. Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Prof. Dr. Daron Acemoğlu, Bilkent Üniversitesi'nden A. Arda Gitmez ve Mehdi Shadmehr tarafından kaleme alınan “Automation and Repression” (Otomasyon ve Baskı) başlıklı yeni makale, sermaye yoğunlaşması ile otoriterleşme arasındaki doğrudan ve tehlikeli bağı gözler önüne seriyor.

Çalışma, yapay zekâ ve robotik teknolojilerin insan emeğinin yerini hızla aldığı bir senaryoda, sermaye sahiplerinin yükselen toplumsal hoşnutsuzluğa karşı demokrasiyi korumak yerine neden siyasal baskıyı finanse etmeyi tercih edebileceğini oyun teorisi ve dinamik iktisadi modellemelerle açıklıyor.

EMEĞİN PAYI KÜÇÜLÜYOR, İSYAN RİSKİ BÜYÜYOR

Makalede kurulan matematiksel modele göre; firmaların merkezi olmayan otomasyon kararları, ulusal gelir pastasındaki sermaye payını hızla artırırken emeğin payını daraltıyor. Emeğin değersizleşmesi ve servetin küçük bir elit tabakada toplanması, kaçınılmaz olarak derin bir sosyoekonomik eşitsizlik yaratıyor.

Eşitsizliğin sürdürülemez bir eşiğe ulaşması durumunda iş gücünü oluşturan kitlelerin toplumsal bir direniş ya da isyan başlatma olasılığı (çalışmada global game / küresel oyun metodolojisiyle) yükseliyor. Bu aşamada sermayeyi ve mevcut statükoyu korumak isteyen devlet ve sermaye sahipleri kritik bir karar anıyla yüzleşiyor.

ELİTLERİN ÜÇLÜ TERCİHİ: DÜZENLEME, YENİDEN DAĞITIM YA DA BASKI

Araştırmacılar, sermaye devletinin isyan tehdidini bertaraf etmek için teorik olarak önünde üç temel seçenek bulunduğunu belirtiyor:

Otomasyonu Sınırlandırmak: Emeği korumak amacıyla otomasyonun hızını ve kapsamını mevzuatla regüle etmek.

Yeniden Dağıtım (Refah Devleti): Sermayeyi daha yüksek oranlarda vergilendirerek elde edilen kaynağı sosyal yardımlar ve kamu hizmetleriyle tabana aktarmak.

Siyasal Baskı (Otoriterleşme): Güvenlik aygıtlarını ve polis gücünü güçlendirerek her türlü toplumsal muhalefeti ve örgütlenmeyi bastırmak.

Modelin ortaya koyduğu en radikal ve karamsar bulgu tam bu noktada devreye giriyor: Otomasyon ile siyasal baskı arasında bir "tamamlayıcılık" (complementarity) ilişkisi bulunuyor.

"BASKI, DAHA FAZLA OTOMASYONA ALAN AÇIYOR"

Hesaplamalar, isyan tehdidi bütünüyle zayıf olmadığı ya da sermaye stoku aşırı düşük kalmadığı sürece, sermaye sahiplerinin "serveti yeniden dağıtmak" yerine "baskı aygıtlarını finanse etmeyi" rasyonel ve karlı bir seçenek olarak gördüğünü kanıtlıyor.

Yazarların analizine göre:

Vergilendirme Gücü Aşındırıyor: Serveti vergilendirme yoluyla kitlelerle paylaşmak, sermaye sınıfının ekonomik ve siyasi hegemonyasını zayıflatıyor.

Baskı Statükoyu Koruyor: Güvenlikçi ve baskıcı politikalar kitle hareketlerini sindirdiğinde, sermayedarlar için vergi tehdidi ortadan kalkıyor ve bu durum üretimi daha da yüksek oranda otomatikleştirmek için yeni bir manevra alanı yaratıyor.

Dinamik sermaye birikimi modelinde, uzun vadede ekonominin doğal dengesinin giderek artan bir otoriterleşmeye kaydığı görülüyor. Üstelik bu durum, şirketlerin insan emeğine dayalı yeni iş kollarına yatırım yapabilme potansiyeli olduğu koşullarda dahi geçerliliğini koruyor.

DEMOKRASİDEN ÇIKIŞ SENARYOSU

Makalenin son bölümü, modern demokratik toplumlar için en ciddi alarm zilini çalıyor. Acemoğlu ve meslektaşları, söz konusu dinamiklerin başlangıçta kusursuz işleyen bir demokrasiye sahip bir ülkede nasıl sonuçlar doğuracağını da test etti.

Model çıktısına göre; sermaye birikimi ve otomasyon ilerledikçe, demokratik mekanizmalar (çoğunluğun oy gücü, yeniden dağıtım talepleri ve sendikal haklar) sermaye elitleri açısından kârlılığı tehdit eden bir "maliyet ve risk unsuru" haline geliyor. Biriken servetin büyüklüğü, elitleri demokratik kurumları savunmaktan vazgeçmeye ve demokrasiye karşı otoriter müdahaleleri ya da örtük darbeleri destekleyerek baskıcı bir sistem kurmaya teşvik ediyor.

"GELECEĞİN YAPAY ZEKÂSI HANGİ REJİMİ BESLEYECEK?"

Daron Acemoğlu, uzun süredir teknolojinin yönünün piyasanın "görünmez eline" bırakılamayacağını ve emeği tamamlayan teknolojiler yerine emeğin yerini alan teknolojilere odaklanılmasının toplumsal dokuyu parçalayacağını savunuyordu.

Automation and Repression makalesi, bu argümanı soyut bir sosyolojik endişe olmaktan çıkarıp, matematiksel ve kurumsal bir zorunluluk ilişkisi olarak kayda geçiriyor. Araştırma, yapay zekâ çağında yalnızca "hangi işlerin kaybolacağını" değil, bu teknolojik dalganın insan hakları, hukuk devleti ve demokratik rejimleri ayakta tutup tutamayacağını tartışmanın artık ertelenemez bir zorunluluk olduğunu gösteriyor.