Çam fıstığı deposu... Kozak Yaylası granit ocaklarının istilasına uğradı

AHMET ENGİN YAVUZ

GAZETE PENCERE - Bir zamanlar taş ustalarının dağ yamaçlarına açılmış küçük ocaklarda sadece çekiç kullanarak graniti parke taşına dönüştürdükleri Türkiye’nin çam fıstığı deposu Kozak Yaylası, devasa bir granit ocağı haline geliyor. 15 bin hektar genişliğindeki yaylanın 7 bin 800 hektarlık bölümü çeşitli maden firmalarının ruhsat sahası olarak tahsis edildi.

Civardaki 16 köyde geçimini çam fıstığı üreterek ve hayvancılık yaparak sürdüren 10 bin kişinin yaşadığı, henüz kazı yapılmamış Perperene Antik Kenti’nin kalıntılarının da bulunduğu yaylada, granit ocaklarının ve işleme tesislerinin 24 saat dinmeyen gürültüsünden, rüzgarla her yere yayılan tozlardan, verimli arazilerin giderek yok olmasından şikayet edenlerin sayısı her geçen gün artıyor.

5 milyon fıstık çamı ağacının bulunduğu yaylada doğadaki tahribata tanık olmak ve bölgedeki köylerin sakinleriyle görüşebilmek için Kozak Yaylası’ndaki granit ocaklarının köylerle komşu haline geldiği Terzihaliller, Hacıhamzalar, Aşağıcuma ve Okçular köylerini dolaştık.

MUHTAR: SADECE BİR OCAĞI KAPATTIRABİLDİK

Sahip olduğu jeolojik özellikleri ve tarihi buluntularıyla UNESCO’nun Jeopark Ağı’na dahil olmayı hedeflerken, granit ocaklarının varlığı nedeniyle bu şansını kaybeden yaylanın 250 nüfuslu köyü Terzihaliller’de Muhtar İsmail Bozyaka ve köy sakinleriyle konuştuk.

Köy Muhtarı Bozyaka, köy civarında çalışır durumda üç granit ocağı bulunduğunu, yeni ocakların açılması için de birçok ruhsat başvurusu olduğu duyumunu aldıklarını söyledi. Ocaklardan tüm köyün rahatsız olduğunu belirten Bozyaka "Tozu, gürültüsü bitmiyor. Granit bloklarını taşıyan büyük kamyonlar yollarımızı kullanılmaz hale getirdi. Gelip bu yolları onaracak bir devlet kurumu yok. Köy halkından 15 kişi birleştik dava açtık, anca bir ocağı kapattırmayı başarabildik. Ama bitmiyorlar. Geçenlerde bir ocağın çalışma alanını büyütmek için hayvanlarımızı otlattığımız meranın bir bölümünü Hazine’den 22 milyon liraya almışlar. Dinamit patlatma izinleri yok ama her gün dinamit patlatıyorlar. Köyümüz savaş alanına döndü. Çıkan tozlardan kadınlarımız balkonlarına çamaşır asamıyor. Balkon yıkamaktan bıktılar artık" dedi.

'KÖYLÜYE YASAK, MADENCİYE SERBEST'

Terzihaliller, Yukarıcuma, Kıranlı, Karaveliler, Çamavlu ve Güneşli köyleri fıstık çamı ormanıyla çevrili. Kozak Yaylası 3. Derece Sürdürülebilir Doğal SİT Alanı olduğu için köylüler ağaçları budamakta dahi sorun yaşarken, maden sahiplerine her türlü kolaylık sağlanıyor.

Çam fıstıklarının çoğunu köylülerin dikip büyüttüğünü, aralarında 200 yaşında ağaçların da olduğunu belirten Muhtar Bozyaka, tüm olumsuzluklara karşın topraklarını ve yaşam alanlarını savunmaya kararlı olduklarını anlattı:

"Çam fıstıklarının çoğu köylülerin kendi arazisinde. Tozdan, topraktan, böcekten eskisi kadar olmasa da çam fıstığı üreterek geçimimizi sağlıyoruz. Piyasada fıstığın kilogramı 6 bin - 6 bin 500 lira arasında. Birçok köylü geçimini çam fıstığından sağlıyor. Ama şimdi bütün fıstık çamı ormanlarımız tehdit altında. Bu ağaçların daha çok ürün verebilmesi ve sağlıklı olabilmesi için sık sık budanması, seyreltilmesi, tazelenmesi gerekiyor. 3. Derece SİT diye ağaçlara dokunmamıza bile izin vermiyorlar. Ama bu yasak, her geçen gün bir yenisi açılan granit ocakları için bir engel değil. Onlara her türlü izni veriyorlar. Onlar da doğayı istedikleri gibi tahrip ediyor. Biz bu yaylada doğduk, büyüdük. Bu yayla bize ait. Biz burada granit ocağı istemiyoruz. Biz gitmeyeceğiz. Onlar çekip gitsinler buradan.”

Terzihaliller Köyü’nde granit ocaklarına karşı mücadele eden köy sakinlerinden Tansel Taşdelen ise “Bir zamanlar bölgeyi incelemek için İzmir’den AKP milletvekili köyümüze gelmişti. Biz şikayetçi olunca, ‘Yer altındakiler mi, yer üstündekiler mi daha değerli, biz ona bakacağız’ demişti. Anladık ki, yeraltındakiler onlar için bizim fıstık çamlarımızdan çok daha değerliymiş” diye konuştu.

'ATIK SULARINI DERELERE AKITIYORLAR'

Granit ocaklarının tahrip ettiği köylerden biri de 200 nüfuslu Okçular köyü. "O kadar çok gürültü ve kirlilik baskısı altındayız ki, bizim buradan göç etmemiz için sanki bilerek baskı yapıyorlar" diyen köy sakinlerinden Aysel Özcan ile İlhan Korkmaz, sorunun sadece ocaklarla sınırlı olmadığını vurgulayarak, granitin işlendiği tesislere de dikkat çekti.

"Granit bloklarını burada keserek TIR’lara yükleyip ihracat için İzmir limanına gönderiyorlar. Köyden bu ocaklara gidip çalışan birkaç kişi belki vardır ama sigorta primi ödememek için çoğunlukla düşük ücretle yabancı uyruklu işçileri çalıştırıyorlar. Ocakların atık sularını arıtmaları yasal bir zorunluluk iken çözeltili çamurlu sularını bizim hayvanlarımızın da su içtiği derelere veriyorlar. Bu çamurlu sular Madra Barajı’na kadar gidiyor. Tozdan, kirlilikten fıstık çamlarımız çok etkilendi, zaten eskisi gibi verim alamıyoruz. Artık ben bile mücadeleden yıldım, göç edip gitmek istiyorum bu köyden.”

'NE YAPIYORSUNUZ DİYE BAKAN YOK'

Köy Muhtarı Ali Ürküt de ocaklardan herkesin şikayetçi olduğunu söyledi. Ocak sahiplerinin köylüleri dikkate almadığını belirten Ürküt "Hiç olmazsa geceleyin çalışmayı durdurmaları gerek. Çoğu Ankara firması. Nereden cesaret alıyorlarsa bildiklerini okuyorlar" dedi.

'İKİ ALTIN MADENİ İÇİN DE ÇED OLUMLU KARARI VERİLDİ'

500 nüfuslu Aşağıcuma Muhtarı Şükrü Kaya ise ocakların yarattığı tahribatın her geçen gün büyüdüğüne dikkat çekti:

"SİT kararı nedeniyle kendi ağaçlarımızı budayamıyoruz, yasak. Fıstık çamlarımız gözümüzün önünde kuruyor. Keşke sadece granit ocakları olsaydı. Yakın çevremizde iki altın madeni var. Cevheri çıkarıp Bergama Ovacık’ta siyanür ile ayrıştırıyorlar. Kalıntıları burada, yaylada kalıyor. İki altın madeni de ÇED olumlu raporu aldı. Yakında on binlerce ağacı kesip cevheri çıkarmaya başlayacaklar. Bir yandan tepelere rüzgar türbinleri dikiyorlar, o ayrı bir tahribat. Bölgedeki demir madeninden çıkarılan pasayı (cevherin ayrılması sırasında ortaya çıkan bu atık malzeme) Erzincan İliç’teki gibi yığıp bir dağa dönüştürdüler. Gelip ne yapıyorsunuz diye bakan bile yok. Burada bir facia yaşanacak diye korkuyoruz. Toprağımız kirleniyor, sularımız kirleniyor, ağaçlarımız kuruyor. Kozak Yaylası’nı kaybediyoruz ve sesimizi duyan yok.”

AVUKAT SİNAN: OCAKLAR YAYILDI, KÖYLÜ ÇÖKTÜ

Granit ocaklarıyla mücadele eden yöre sakinlerinin avukatlığını üstlenen Avukat Serdar Sinan, yaylada ilk granit çıkarma faaliyetinin 1990’lı yıllarda başladığını hatırlattı. Sinan, “Bunlar küçük işletmeler olduğu için zararları yoktu ve kimse ses çıkarmıyordu” dedi ve şu bilgileri paylaştı:

“Granit ocaklarının çoğalarak günlük hayatı da etkilemeye başlamasıyla birlikte çam fıstığı ve hayvancılıkla geçimini sağlayan köylü ekonomik olarak çökmeye başladı. Çam fıstığında verim düştü, meralar granit ocaklarına dönüştü, hayvancılık geriledi. Eskiden kimsenin ekonomik sıkıntısı yoktu ve gelişmiş bir fıstık çamına baktığınızda üç yıl boyunca ürün alabileceğinizi öngörürdünüz. SİT uygulaması ocaklara engel değil ama köylüye engel. Her türlü zorluğu çıkarıyorlar. Yayladan göç artmaya başladı. Bu yaylayı geleceğe miras olarak bırakmak istiyorsak, ocakların hemen disipline edilmesi, yeni ocak açılmasına da izin verilmemesi gerekiyor. Köyler mahalle statüsüne alınmadan önce halk bütün sorunlarını el ele vererek, birlikte karar alarak hallediyordu. Köyleri mahalle yaptılar, kimsenin bir yetkisi kalmadı. Yayla halkının tepkisini Maden İşleri Genel Müdürlüğü, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Orman Genel Müdürlüğü’nün acilen, duyarlılıkla ve dikkatle değerlendirmesi gerekiyor. Sonuca ulaşmak için toplumsal mücadele şart, bu bilinci geliştirmeliyiz.”

EROL ENGEL: KOZAK'TA RUHSAT BORSASI OLUŞTU

Bergama Çevre Platformu Başkanı Erol Engel ise son yıllarda Kozak Yaylası’nda ruhsat borsası oluştuğunu, ruhsatların sürekli el değiştirdiğini anlattı. "SİT alanındaki 800 dekarlık bölgede bir firmaya ocak için ruhsat verebiliyorsunuz. Ama köylü fıstık çamını budamak isteyince ‘Burası doğal SİT' deyip izin vermiyorsunuz. Bölgede 100’ün üzerinde ocak var. Çoğu kaçak çalışıyor. Ocakların bulunduğu köylerden işçi istihdam edilmiyor. Afgan, Suriyeli, Nijeryalı işçiler sigortasız çalıştırılıyor ve buna göz yumuluyor. Sadece granit yağması yok bunların yanına altın madenleri de ekleniyor. TEMAD altın madeni için 66 bin ağaç kesecek. Madende 6.5 milyon metreküp su kullanacak. Bu miktar Burhaniye’nin içme suyu ihtiyacının üç katı.”

Kozak Yaylası’nın UNESCO bünyesinde İda Madra Jeopark’ı olarak kayıtlara geçmesi için yapılan girişimlerden de sonuç alınamadığını belirten Engel “30 bilim adamının katıldığı toplantı düzenlemiştik; Madra Ulusal Çalıştayı. Dönemin İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Tunç Soyer ve o dönemin Balıkesir Büyükşehir Belediye Başkanı girişimlere destek verdi ama arkasında duramadılar. Geriye sadece levhalar kaldı. Çünkü jeopark ağına dahil olunması için bütün madencilik faaliyetlerinin durdurulmasını istemişlerdi” diye konuştu.

'HOROZ SESİYLLE DEĞİL DİNAMİTLE UYANIYORUZ'

Zeki Yıldırım, öğretmenlikten emekli olduktan sonra sakin bir yaşam için civardaki köyleri araştırmış. Doğası ve sıcakkanlı insanları nedeniyle eşiyle birlikte Terzihaliller köyünde karar kılmış ancak yıllar geçtikçe her yere yayılan maden ocakları hayallerini baltalamış:

"Terzihaliller Köyü’nün halkıyla kaynaşınca en doğru seçimi yaptığımıza inandık. Çok eski, yıkık bir köy evi vardı. Bütünlüğüne hiç zarar vermeden muhtarımızın ve birkaç arkadaşımızın yardımıyla bu evi yaşanacak hale getirdik. Bahçesine ağaçlar, çiçekler diktik. Sebzemizi bahçemizden topluyoruz. Ama birkaç yıldır huzurumuz kalmadı. Granit ocağı evimizin 50 metre gerisinde. Tozuna katlanıyoruz ama dinamit gürültüsüne dayanamıyoruz. Bu köye yerleştiğimizde sabahları horoz sesiyle uyanacağımızı hayal etmiştik, şimdi dinamitle uyandırıyorlar. Ama yine de bu köyü çok seviyoruz. Onlar gidecekler biz burada kalacağız.”

VARLIK PEK BİLİNMEYEN BİR ANTİK KENT

Perperene, antik dönemde Misya bölgesinde yer alan tarihi bir kent olarak biliniyor. Bir zamanlar zengin bakır madenleri ve verimli üzüm bağlarıyla tanınan antik kentin kalıntıları, Kozak Yaylası'ndaki Aşağıbey ile Okçular köyü arasında yer alıyor. Bir  Aiol kolonisi (Aiol kavminin Batı Anadolu'da kurduğu antik şehir devletleri) olarak kurulan kent, bölgenin sosyo-ekonomik dokusunda önemli bir paya sahip.

Antik kent yerleşimi hakkında günümüzde yörede yaşayan halkın Çakal Kayası dedikleri tepede her yana saçılmış sütun, duvar malzemesi, kesme taşlar, granit taştan kapı söveleri, tapınağa benzer bir alanın temel izleri, yukarıdan aşağıya doğru zaman zaman düzenli şekilde izlenebilen Hellenistik döneme ait duvar parçaları kent alanını dolaşırken rastlanabilecek kalıntılardan.
Günümüzde kentin görkemli geçmişinden yüzeye yansıyan sınırlı ancak nitelikli kalıntılar var. Arkeolojik araştırmalar sonucunda tespit edilen bu yapılar; kenti çevreleyen iki farklı sur hattı, bir tapınak kalıntısı, Roma dönemine tarihlenen bir hamam ve yaklaşık 2 bin kişi kapasiteli antik tiyatrodan oluşuyor. Kent ekonomisinin temelini oluşturan bağcılık kültürü, Perperene darphanelerinde basılan sikkeler üzerindeki üzüm salkımı motifleriyle günümüze kadar ulaşmış.