Cumhuriyetin Kamera Arkası: 90 bin fotoğrafla İstanbul’un bilinmeyen yüzü

GAZETE PENCERE- Suna ve İnan Kıraç Vakfı Pera Müzesi, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü’nün 20. yılı kapsamında hazırlanan “Cumhuriyetin Kamera Arkası” sergisini ziyaretçilerle buluşturuyor.

İdil Çetin ve Ahmet Ersoy küratörlüğündeki sergi, Suna ve İnan Kıraç Vakfı Fotoğraf Koleksiyonu’nda bulunan 90 bini aşkın negatiften oluşan Basın Fotoğrafları Arşivi’nden seçilen görüntülere odaklanıyor. Sergi, özellikle 1920’lerden 1950’lerin başına uzanan dönemde İstanbul’un sokaklarını, gündelik hayatını, toplumsal ve siyasi olaylarını foto muhabirlerinin objektifinden aktarıyor.

Seçkide yalnızca gazetelerde yayımlanan fotoğraflar değil, gazete sayfalarına hiç girmeyen kareler de bulunuyor. Böylece bir haber için çekilen ancak kullanılmayan görüntüler aracılığıyla hem dönemin farklı yüzleri hem de foto muhabirliğinin kamera arkasındaki üretim süreci görünür hale geliyor.

GAZETEYE GİRMEYEN KARELER DE SERGİDE

Bir haber için çekilen çok sayıda fotoğraftan genellikle yalnızca biri gazete sayfasında yer bulurken, aynı olayın birkaç saniye öncesini ve sonrasını gösteren diğer kareler arşivde kalıyor. Sergi, yayımlanan fotoğrafları bu görüntülerle yan yana getirerek fotoğrafçının ve gazete editörlerinin tercihlerini de izleyiciye açıyor.

Negatifler üzerinde yapılan dekupe, kazıma ve maskeleme gibi müdahaleler de bir fotoğrafın çekildiği andan gazete sayfasına ulaşmasına kadar geçirdiği editoryal süreci ortaya koyuyor.

Netliğin kaybolduğu, ışığın değiştiği, görüntülerin üst üste bindiği veya zamanın fiziksel izlerini taşıyan negatifler de seçkinin bir parçası. Böylece geleneksel arşiv anlayışında geri planda kalabilecek görüntüler yeniden değerlendiriliyor.

Küratörler İdil Çetin ve Ahmet Ersoy, arşivin önemini şöyle anlatıyor:

“Cumhuriyetin Kamera Arkası, erken cumhuriyet dönemi foto muhabirliği pratiğinin gündelik, işlenmemiş ürünlerinden oluşan bir arşivin karmaşık ve katmanlı doğasını izleyiciyle paylaşıyor. Kullanılmayacakları belli olduğu için çoğunlukla çöpe atılmış olmaları beklenen fotoğraflardan oluşan Basın Fotoğrafları Arşivi'nin "atık arşiv" olma özelliğiyle çok değer taşıdığını düşünüyoruz. Foto muhabiri Selahattin Giz’in iyi fotoğraf - kötü fotoğraf ayrımı yapmayan biriktirme tutkusunun ürünü olan bu arşiv, tüm hevesleri, iç gerilimleri, belirsizlikleri ve açmazları ile yaşanmış gerçekliğin karmaşık dokusunu bize yansıtıyor; bu yönüyle de izleyiciyi erken cumhuriyet dönemine dair alışıldık bellek kalıplarının ötesine taşıyor.”

SOKAKTAN MAHKEME KORİDORLARINA İSTANBUL

Sergide mahalle araları, kalabalık caddeler, spor alanları, eğlence mekânları ve çalışma hayatından çok sayıda sahne bulunuyor. Sokakta oynayan çocuklardan çalışanlara, sporculardan gösterileri izleyen kalabalıklara kadar farklı toplumsal kesimler erken cumhuriyet İstanbul’unun gündelik yaşamını yansıtıyor.

Kazalar, yangınlar, suç mahalleri, mahkûmlar, yaralılar ve mahkeme koridorlarında bekleyen insanlar da dönemin haber fotoğrafçılığının daha sert yüzünü gösteriyor. Kimi karelerde olayın kendisinden çok kameraya bakan meraklı kalabalıklar öne çıkıyor.

Arşivdeki aile buluşmaları, geziler ve arkadaş çevrelerine ait fotoğraflar ise profesyonel fotoğrafçılıkla özel hayat arasındaki sınırların nasıl iç içe geçtiğini gösteriyor.

ARŞİVDE 90 BİN 52 NEGATİF VAR

Sergideki seçki, arşivin 12 bin 586 cam ve 8 bin 97 asetat negatiften oluşan ilk grubundan hazırlandı. Bu grubun önemli bölümünün gazeteci ve foto muhabiri Namık Görgüç tarafından oluşturulduğu düşünülüyor.

Cumhuriyet gazetesinin fotoğraf servisini gazetenin kurulduğu 1924 yılında Benli Kemal ile birlikte oluşturan Görgüç’ün ardından arşiv, fotoğrafçı Selahattin Giz tarafından korundu ve genişletildi. Koleksiyonda Cemal Göral ve Faik Şenol gibi dönemin diğer fotoğrafçılarının çekimleri de bulunuyor.

Yaklaşık 1910’lardan 1970’lere uzanan ve büyük bölümü İstanbul’da çekilen 90 bin 52 negatifi barındıran arşiv, Suna ve İnan Kıraç Vakfı tarafından 2011 yılında satın alındı. Onarım, zarflama, kutulama ve dijitalleştirme çalışmaları 2013’te tamamlandı. Kataloglama çalışmaları ise fotoğraflardaki kişi, mekân ve olaylara ilişkin yeni bilgilerle sürüyor.

Sergiye fotoğraf tarihi, basın kültürü, arşivcilik ve görsel hafıza başlıklarını ele alan kapsamlı bir katalog da eşlik ediyor.

28 MART 2027'YE KADAR ZİYARET EDİLEBİLECEK

“Cumhuriyetin Kamera Arkası”, 29 Eylül 2026–28 Mart 2027 tarihleri arasında Pera Müzesi’nde ziyaret edilebilecek. Müze salı-cumartesi günleri 10.00-19.00, pazar günleri ise 12.00-18.00 saatleri arasında açık. Cuma günleri 18.00-22.00 arasında tüm ziyaretçiler, çarşamba günleri ise öğrenciler müzeyi ücretsiz gezebiliyor.