Yaklaşık 400.000 yıl boyunca, Avrupa’nın buzla kaplı tundralarından Yakın Doğu’nun sarp dağlarına kadar uzanan coğrafyada tek bir insan türü hüküm sürdü: Homo neanderthalensis. Buzul Çağı’nın zorlu koşullarında hayatta kalmayı başarmış olan Neandertaller, dayanıklılık ve çevresel uyum konusunda eşsiz bir insan türüydü. Varlıkları, evrimsel bir “geçiş aşaması” değil, tam bir başarı öyküsüdür. Ancak bu uzun süren egemenlik, yaklaşık 40.000 yıl önce birdenbire sona erdi. Neandertaller, tarih sahnesinden sessizce çekildiler; ve bu gizemli yok oluş, yüzyıllar boyunca yanlış yönlendirilmiş bir evrimsel anlatının kaynağı oldu.

İlk Neandertal fosili, 1856’da Almanya’nın Düsseldorf yakınlarındaki Neander Vadisi’nde bulunur. Bir kireçtaşı mağarasında çalışan işçiler, alışılmadık derecede kalın kemikler ve belirgin kaş çıkıntılarına sahip bir kafatası keşfeder. Doğaya meraklı bir öğretmen olan Johann Carl Fuhlrott, bu kemiklerin sıradan bir insana değil, kayıp bir insan türüne ait olduğunu fark eder. 1864’te İrlandalı anatomist William King, bu fosillere bulundukları yere göndermeyle Homo neanderthalensis adını verir. Böylece bilim dünyası, modern insanın dışındaki başka bir insan türünün varlığıyla ilk kez tanışır.

Ancak Neandertaller, uzun süre “gelişmemiş vahşi mağara adamları” olarak görülür. Fransız paleontolog Marcellin Boule, 1908’de bulunan “La Chapelle-aux-Saints” iskeletini temel alarak onları “hantal, dizleri bükülmüş, kafasını dik tutamayan, konuşma yetisi olmayan ve zekası ancak bir maymununkine eşdeğer” canlılar olarak betimler. Oysa bu iskelet, ileri derecede eklem hastalığından muzdarip yaşlı bir erkeğe aittir. Bu yanılgıdan beslenen “ilkel Neandertal” imgesi, uzun süre baskın kalır. Onların soyut düşünme yeteneğinin olmadığı, sanat yapamadığı, konuşamadığı ve yalnızca kaba güçle hayatta kaldığı görüşü yaygındır antropoloji dünyasında. Bu yüzden, Homo sapiens’in zekası karşısında “doğal seçilimin kaçınılmaz kurbanları” olmaları doğal gelir insanlara.

ŞANİDAR MAĞARASI

Fakat 1957’de Irak’ın Türkiye sınırına yakın Şanidar Mağarası’nda yapılan bir buluş, bu olumsuz tabloyu kökten sarsar. Şanidar-1 olarak bilinen bireyin kemikleri incelendiğinde, birçok kırığın yıllar önce oluşup iyileştiği görülür. Bu, Neandertallerin sakat üyelerini terk etmediğini, aksine onlara iyileşinceye kadar baktığını göstermektedir. Şanidar-1, öldüğünde 40–50 yaşlarındaydı, o dönemin koşullarında oldukça ileri bir yaş. Sağ kolunu gençliğinde kaybetmiş, bir gözü kör, bir kulağı sağırdı; ayrıca şiddetli eklem dejenerasyonu yaşıyordu. Hayatta kalabilmesi, topluluğunun derin empati ve sosyal dayanışma kapasitesine sahip olduğunun somut kanıtıydı.

Daha da çarpıcı bir bulgu, 1960’larda aynı mağarada ortaya çıktı. Şanidar-4 olarak bilinen bir erkeğin mezarında yapılan toprak analizleri, yoğun miktarda çiçek poleni bulunduğunu gösterir. Polenler rastgele değil, kümeler halindedir; bu da çiçeklerin demetler halinde mezara bırakıldığını düşündürür. Civânperçemi, peygamber çiçeği, gülhatmi ve kanarya otu gibi türler, günümüzde bile halk arasında tıbbi amaçlarla kullanılır. Bu durum, Neandertallerin bitkilerin iyileştirici özelliklerini bildiğini ve ölen kişiyi “öteki dünyada” iyilik içinde görmek istediklerini akla getirir.

NEANDERTAL HASHTAG’İ

Cebelitarık’taki Gorham Mağarası’nda bulunan ve “Neandertal hashtag’i” adıyla bilinen kaya oymaları, rastgele çizikler değil, bilinçli sembolik bir ifade biçimidir. Kartal pençelerinden takılar yapmaları, deniz kabuklarını boyayıp kolye haline getirmeleri, manganez dioksitle vücutlarını boyamaları ise bireysel kimlik ve estetik duygusuna sahip olduklarını gösterir. Dahası, Neandertallerin modern insanla aynı FOXP2 genine sahip olduğu kanıtlanmıştır; bu da Sapiens gibi, bir dile sahip olduklarına güçlü biçimde işaret eder.

Teknolojik becerileri de göz ardı edilemez. Neandertaller, dünyanın bilinen ilk “sentetik malzemesini” -huş ağacı ziftini- üretmeyi başarmışlardır. Bu madde, huş kabuğunun 340-400°C arasında ve oksijensiz ortamda pişirilmesiyle elde edilebilir ancak; bugün bile hassas laboratuvar koşulları gerektiren bir süreç. Neandertaller bu yapışkan zifti, mızrak başlarını ahşap saplara sabitlemek için kullandılar. Bu, yalnızca el becerisinin değil, ısı kontrolü, kimyasal dönüşüm anlayışı ve uzun vadeli planlama gibi soyut düşünme yeteneklerinin de bir göstergesidir.

Neandertaller ile Homo Sapiens arasındaki ilişki, Avrupa’da yan yana yaşadıkları dönemden çok daha eskilere dayanır aslında. Genetik araştırmalar, yaklaşık 250.000 yıl önce Afrika’dan göç eden ilk Sapiens topluluklarının Ortadoğu’da Neandertallerle karşılaştığını ve aralarında sınırlı bir gen akışı yaşandığını gösteriyor. Asıl yoğun temas ise yaklaşık 54.000 yıl önce başladı; Sapiens’in büyük dalgalar halinde Avrasya’ya yayılmasıyla iki tür, Avrupa’dan Sibirya’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaklaşık 10.000 yıl boyunca komşu olarak yaşadı.

Geleneksel antropoloji, Neandertallerin yok oluşunu çoğunlukla basitleştirilmiş ve taraflı bir şekilde “üstün zekalı modern insanın gelişinin doğal sonucu” olarak açıklamaya çalıştı. Oysa arkeolojik kayıtlarda iki tür arasında kitlesel şiddet izlerine rastlanmamıştır. Aksine, bilgi aktarımı olduğuna dair bulgular vardır. İki türün alet teknolojileri arasındaki farklar, zeka değil, evrimsel yörüngelerinin şekillendiği çevresel koşullardan kaynaklanır. Homo Sapiens, Afrika’dan başlayarak ılıman ve biyolojik çeşitlilik açısından zengin ekosistemlerde evrimleşti; Neandertaller ise Avrupa’nın soğuk, sert ve kaynakça fakir Buzul Çağı ortamlarında hayatta kalmayı başardı. Bu nedenle Sapiens esnek, yenilikçi ve çok malzemeli bir teknoloji geliştirirken, Neandertaller doğrudan gereksinimlere yönelik, dayanıklı taş aletlere odaklandı. Bu bir eksiklik değil, stratejik bir uyumdur: ağır mızraklarıyla mamut, geyik ve bizon avlamak, bu türün yaşam tarzına en uygunuydu.

KALORİ

Son Buzul Çağı’nın iklimsel dalgalanmaları, Neandertaller için ek bir baskı oluşturdu. Sıcaklıklar birkaç on yıl içinde ani yükselişler yaşayıp ardından yavaşça düşüyordu. Bu döngüler, bitki örtüsünü ve hayvan popülasyonlarını sürekli altüst ediyordu. Neandertallerin kaslı ve tıknaz beden yapısı, soğukta hayatta kalmak için günde 4.000–4.500 kalori gerektiriyordu. Bu yüksek enerji talebi, üreme hızını doğrudan kısıtlıyordu. Besin kıtlığında kadınlar hamile kalamıyor, doğum aralıkları uzuyordu. Sonuçta, nüfus artış hızı durağanlaşan Neandertaller, daha az kaloriyle daha hızlı çoğalabilen Homo sapiens karşısında demografik bir darboğaza girdi.

Buna ek olarak, Neandertal toplulukları küçük ve dağınıktı. DNA incelemeleri, genetik çeşitliliğin düşük olduğunu, üremenin dar bir havuzda -hatta yakın akrabalar arasında- gerçekleştiğini gösteriyor. Bu da bebek ölümlerini artırıyor, popülasyonun yenilenme kapasitesini zayıflatıyordu. Oysa Homo sapiens, Afrika’dan sürekli gelen göçlerle beslenen, daha kalabalık, daha bağlantılı ve esnek bir popülasyon yapısına sahipti. Küçük Neandertal topluluklarındaki bir salgın ya da bir avcının ölümü, bütün topluluğun yaşamını tehlikeye atabiliyordu. Oysa Sapiens’in sayıları çoktu, topluluk her durumda sürekliliğini koruyabiliyordu. İki tür arasındaki fark, zeka değil, sayı ve bağlantı gücüydü.

Bitirirken, işte çarpıcı gerçek: Neandertaller tamamen yok olmadılar. Bulgular, Afrikalı dışındaki tüm modern insanların DNA’sının yaklaşık %2’sinin Neandertal kökenli olduğunu gösteriyor. Bu, iki türün sadece karşılaştığını değil, birleştiğini, ortak çocuklar sahip olduğunu ve genetik miraslarını paylaştığını kanıtlar.

Neandertaller, bizim 'üstünlüğümüz' karşısında değil, demografik ve iklimsel şanssızlıklar sonucu kaybettiler. Ve kaybederken, genetik kodlarımıza sızarak, aslında insanlığın ilk ve en kalıcı göçmenleri oldular.