Evrende yalnız olup olmadığımız, insanlığın en eski sorularından biri. Geceleri gökyüzüne baktığımızda gördüğümüz o sayısız yıldız belki de yalnızca birer ışık kaynağı değil, yaşama ev sahipliği yapan gezegenlerin yörüngesinde döndüğü uzak güneşlerdir. Bu nedenle “Orada biri var mı?” sorusu, yalnızca varoluşsal bir merak olmanın ötesinde, astronomi ve astrobiyolojinin temel araştırma konularından birine dönüşmüştür.

Ama bu soruya yanıt ararken önümüzde çetrefilli bir mesele var: Eğer orada biri varsa, bizi nasıl duyacak, daha doğrusu bilinçli varlıklar olduğumuzu nasıl anlayacak? Dünya’da denize salınan bir şişe, eninde sonunda birileri tarafından bulunacağı bir sahile vurabilir. Ama kozmik ölçekte aynı şeyi yapmak, düşündüğümüzden çok daha karmaşık bir sorun. Çünkü buradaki asıl engel mesafe değil, anlam. Mesajımız milyonlarca, hatta milyarlarca yıl yol alabilir. Bu süreçte bozulmamalı, rastgele bir sinyal gibi görünmemeli ve en önemlisi, onu alan bir zihin tarafından “bilinçli bir üretim” olarak tanınmalıdır.

Peki ama ortak hiçbir paydamız olmayan bir uygarlığa kendimizi nasıl anlatabiliriz? Dilin ötesinde iletişim mekanizmalarımız çok farklı olacaktır; hatta biyolojimiz bile çok farklı gelişmiş olmalı büyük olasılıkla. Böyle bir varlığa “Biz buradayız” demek için ne kullanılır?

Yanıtı aslında oldukça basit: Matematik ve fizik. Çünkü bunlar insan buluşunun da ötesinde, evren yasalarının birer ifadesi.

DİKKAT ÇEKMEK

Bir mesajın ilk görevi, evrenin bitmek bilmeyen statik gürültüsü içinde fark edilmektir. Yıldız patlamaları veya pulsarların düzenli atımları arasında yapay bir sinyali ayırt etmek, devasa bir okyanusta belirli bir damlayı aramaya benzer. Burada çözüm, doğanın kendi başına üretemeyeceği kadar kusursuz bir 'anormallik' yaratmaktır. Asal sayılar tam olarak bu noktada devreye girer. 2, 3, 5, 7... gibi sadece kendisine bölünebilen bu sayılar dizisi, herhangi bir yıldızın veya kuasarın rastlantı eseri üretebileceği bir ritim değildir. Bu dizi, 'Ben buradayım ve sayıların doğasını anlıyorum' demenin en saf, en gürültüsüz yoludur.

Asal sayılar, matematiğin en temel ama aynı zamanda en “doğal olmayan” örüntülerinden biridir. Çünkü doğa, bu tür soyut diziler üretmez. Bir pulsar ne kadar düzenli olursa olsun, sinyallerini yalnızca asal sayılarla sınırlı bir aralıkta göndermez.

Elbette bu diziyi kendi rakamlarımızla ifade edemeyiz ama adet/tane kavramı evrenseldir çünkü matematik bilgisi saymakla başlar önce. Eğer mesajımızı xx_xxx_xxxxx_xxxxxxx_xxxxxxxxxxx_xxxxxxxxxxxxx_xxxxxxxxxxxxxxxxx_xxxxxxxxxxxxxxxxxxx_xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx_xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx (x’leri birer dalga değeri, alt çizgileri sessizlik olarak düşünün) formatında iletirsek, bunun 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29 örüntüsünü temsil ettiği açıktır.

Bu yüzden böyle bir dizi, adeta kozmik bir kapı tıklaması gibidir. “Ben buradayım ve sayıların doğasını anlıyorum” demenin en sade yolu. Böyle bir sinyali yakalayan herhangi bir gelişmiş uygarlık, bunun rastlantı olmadığını hemen fark edecektir.

EVRENSEL BİRİM OLARAK HİDROJEN

Diyelim ki dikkatlerini çektik; sırada iletişim kurmak var. Ama burada çok temel bir sorun ortaya çıkar, birimler. Biz “metre”, “saniye” ya da “kilogram” gibi ölçüler kullanırız. Ancak bunların hepsi insan yapımıdır, başka bir uygarlık için hiçbir anlam ifade etmezler. Ortak başka bir dayanak noktası bulmalıyız.

İşte burada evrenin en basit ve en yaygın yapıtaşı devreye girer: hidrojen atomu.

Hidrojen, evrende en bol bulunan elementtir. Hidrojen atomunun içinde gerçekleşen çok özel bir geçiş vardır: elektronun spin yönünün değişmesi. Hidrojenin elektronunun spin değiştirmesi sonucu yaydığı radyasyonun dalga boyu yaklaşık 21,1 cm, frekansı 1420 MHz’tir. Bu değerler evrenin her yerinde aynıdır. Eğer biz bir sinyali 21,1 cm'lik bu dalga boyunu temel alarak kodlarsak, onlara "Bizim temel uzunluk birimimiz hidrojen dalga boyudur" demiş oluruz. Bu nedenle, mesajı bu frekansa göre ayarlamak adeta şöyle demek: “Biz atomun yapısını biliyoruz.”

Pİ DEĞERİ

Hidrojen dalga boyunu evrensel uzunluk birimi olarak belirledikten sonra diğer bir evrensel değer olan Pi sayısını da yollayabiliriz. Örneğin, üç adet birer saniyelik sinyalin hemen ardından, saniyenin %14,159’u kadar süren çok kısa bir küsurat eklediğinizde, geometri bilgisine sahip her uygarlık bunun 3,14159 yani Pi değeri olduğunu bilecektir.

[Diğer bir seçenek olarak 355 ve 113 sayılarını da yollayabiliriz; 355/113 kesri Pi değerini, virgülden sonra 6 haneye kadar doğru olarak verir.]

C-IŞIK HIZI

Uzaylı bir uygarlığa ışık hızını bildiğimizi anlatmak için sayısal değer değil, evrensel bir "referans paketi" sunarız: Mesajımızın merkezine hidrojen atomunun 1420 MHz frekansındaki titreşimini koyarız; bu frekans evrenin her yerinde aynı olan doğal bir zaman birimidir. Ardından, bu titreşimin boşluktaki karşılığı olan 21,1 cm'lik dalga boyunu bir uzunluk birimi olarak tanımlarız. Onlara bu iki değerin çarpımının evrensel bir sabit olduğunu, yani ışığın hidrojenin bir salınım süresinde tam olarak bir dalga boyu kadar yol aldığını gösterdiğimizde, (c = λ x ƒ), ışığın 1420 MHz frekansa karşılık gelen sürede (saniyenin 1.420.405.751’de biri), 21,1 cm yol aldığını söylemiş oluruz, ki bu da saniyede 299.792.458 metre demektir.

ARECIBO MESAJI

Sayıları ve birimleri hallettikten sonra sıra kim olduğumuzu göstermeye gelir. Bunun en etkili yolu, sinyali bir resme dönüştürülebilecek şekilde tasarlamaktır. 1974 yılında Porto Riko'daki Arecibo radyo teleskobundan gönderilen mesaj da tam olarak bunu yaptı.

Mantığı aslında oldukça basitti; yollanan mesaj 1.679 bitlik (0 ve 1’ler) veri içeriyordu. 1.679 size rastgele bir sayı olarak gelebilir ama matematikçiler için özeldir; yalnızca asal sayılar olan 23 ve 73’ün çarpımıyla elde edilebilen yarı asal bir sayıdır. 1.679 bitlik veriyi alan zeki bir varlığın bunu 23x73 ya da 73x23’lük bir matris içine yerleştirmeyi akıl etmesi zor olmayacaktır. Bu matris içine 0’lar ve birler için birer sembol koyduğunda karşısına bir görsel çıkacaktır.

Bu mantık, günümüz dijital ekranlarının ilkel bir formudur. Bir Full HD ekran milyonlarca pikselle muazzam bir netlik sunarken, Arecibo mesajı sadece 1.679 pikselle kozmik bir 'karakalem çalışma' sunar.

Frank Drake ve Carl Sagan gibi vizyonerlerin öncülüğünde kurgulanan Arecibo mesajı, insanlığın evrendeki kimliğini en temel yapı taşlarından başlayarak teknolojik seviyesine kadar anlatan bir hiyerarşi üzerine kuruludur. Mesajın en tepesinde, her şeyin temeli olan sayma sistemimizi öğreten 1'den 10'a kadar olan sayılar yer alır; bu bölüm mesajın geri kalanındaki sayısal verileri çözmek için gerekli olan bir tür anahtar görevi görür. Hemen altında ise yaşamın kimyasal alfabesini oluşturan hidrojen, karbon, azot, oksijen ve fosfor gibi temel elementlerin atom numaraları sunulur. Bu kimyasal temelin üzerine, bu elementlerin nasıl birleşerek DNA'mızı oluşturan şekerleri ve bazları meydana getirdiğini anlatan moleküler formüller eklenmiştir.

Mesajın merkezinde, biyolojik varlığımızın en güçlü sembolü olan DNA’nın o meşhur çift sarmallı yapısı ve kollarını iki yana açmış bir insan silüeti bulunur. İnsan figürünün yanındaki işaretler, boyumuzun o meşhur 21,1 cm’lik hidrojen dalga boyuna göre oranını tarif ederken, figürün hemen altındaki sayısal değer o dönemdeki dünya nüfusunu temsil eder. Bu biyolojik tanıtımı, kozmik adresimiz takip eder; Güneş ve o dönem gezegen kabul edilen dokuz gök cismi yan yana dizilmiştir. Güneş'ten üçüncü sırada yer alan Dünya, diğerlerinden biraz yukarıda konumlandırılarak "biz tam olarak buradayız" mesajı verilir.

Arecibo mesajı şu anda bizden yaklaşık 52 ışık yılı uzaklıkta, hedefi olan Herkül Takımyıldızı'na (M13 kümesi) doğru yolculuğuna devam ediyor. Oraya ulaşması için yaklaşık 25.000 yıl daha geçmesi gerekiyor.

Ancak bu “romantik” girişimin bir alıcıya ulaşması oldukça zor. Biliyoruz ki bir radyo sinyali, katettiği mesafenin karesiyle doğru orantılı olarak zayıflar. Bu da, Arecibo mesajının 25.000 yıl sonra, kozmik gürültüden ayırt edilemeyecek kadar zayıflayacağı anlamına geliyor. O kadar ki mesajın okunabilmesi için Herkül Takımyıldızı’nda neredeyse Güneş Sistemi büyüklüğünde bir çanak anten olması gerekiyor!

Bu sorunu aşmak için mesajın çok güçlü lazerlerle yollanması bir çözüm olabilir ama yine de ulaşabileceğimiz mesafe çok büyük değil. 1 milyon ışık yılı uzaklığa ulaşabilecek bir mesaj yollamak için gereken enerji, tüm dünyanın yıllık elektrik tüketiminin neredeyse 1 milyon katı!

Belki gönderdiğimiz mesajlar asla bir yanıt almayacak. Belki mesaj birilerine ulaştığında biz çoktan yok olmuş olacağız. Ama bu, çabamızın değersiz olduğu anlamına gelmiyor.

Çünkü bu mesaj, yalnızca başkalarına değil, aynı zamanda kendimize de yazılmıştır.

Evrene bırakılmış bir izdir bu. “Biz buradaydık. Merak ettik, anlamaya çalıştık.” diyen bir iz.