1797'de Fransa'nın Aveyron ormanlarında bir avcı grubu, dört ayak üzerinde koşan, çıplak dolaşan ve insanlardan kaçan bir çocuk gördü. Yakalanamadı. Üç yıl sonra, Ocak 1800'de yeniden ortaya çıktı ve bu kez kaçamadı. Yaklaşık 12 yaşındaydı. Konuşmuyordu; hırlıyor, böğürüyordu. Çiğ et tercih ediyor, giysilerini üzerinden yırtıp atıyordu. Kışın en sert günlerinde çıplak ayakla karda yürüyor, hiç acı çekmiyormuş gibi görünüyordu.

Paris'e getirildiğinde dönemin en tanınmış psikiyatristi Philippe Pinel çocuğu inceledi ve kesin bir yargıya vardı: doğuştan zihinsel engelli, eğitilemez. Genç bir doktor olan Jean Marc Gaspard Itard buna ikna olmadı. Ona göre çocuk engelli doğmamıştı; toplumdan ve dilden yoksun büyümüştü, o kadar. Bu iddiayı kanıtlamaya karar verdi.

Itard çocuğun bakımını üstlendi, "O" sesine tepki verdiği için ona Victor adını verdi ve yıllarca sürecek yoğun bir eğitim programına başladı. Sonuç sınırlı bir başarıydı: Victor giyinmeyi, sofrada yemek yemeyi, yatakta uyumayı öğrendi. Empati ve suçluluk gibi karmaşık duygular göstermeye başladı. Ama konuşma konusunda duvara tosladı. Bütün o eğitimin sonunda elde ettiği tek şey, "lait" (süt) ve "Oh Dieu" (Tanrım) gibi bir avuç kelimeden ibaretti. Akıcı konuşmayı hiçbir zaman öğrenemedi⁽¹⁾.

Victor'dan yaklaşık 170 yıl sonra, bu kez Amerika'da, çok benzer bir vaka ortaya çıktı. Genie Wiley, çocuğunun mikrop kapacağından hastalıklı bir paranoya duyan babası tarafından doğduğu günden 13 yaşına kadar karanlık bir odaya, bir sandalyeye ve yatağa bağlı tutuldu. On üç yıl boyunca kimseyle konuşmadı. 1970'te kurtarıldığında yürüyemiyordu, tuvalet eğitimi almamıştı ve konuşamıyordu. Dilbilimciler yıllarca ona dil öğretmeye çalıştı. Genie yüzlerce kelime öğrendi, ama dilbilgisi ona hep kapalı kaldı; kelimeleri yan yana dizebiliyordu ama cümle kuramıyordu. Bu vaka, dilbilimde "Kritik Dönem Hipotezi" adı verilen fikrin en güçlü kanıtı oldu: beynin dil öğrenme kapasitesi ergenlikle birlikte kapanır.

PENCERENİN KAPANMASI

Sayı biraz yanıltıcı olsa da mesele ergenlikten çok daha erken başlıyor. Bir çocuğun ilk dilini kolaylıkla, hiç zorlanmadan öğrenebileceği asıl pencere 0-6 yaş arası. Bu dönemde dille tanışamayan bir çocuk, ergenlik başlangıcına (11-12 yaş) kadar zorlukla da olsa yine öğrenebiliyor. Ama bu ikinci pencere de kapandığında, ilk dili öğrenmek neredeyse imkânsızlaşıyor.

Bunun nedeni beynin fiziksel yapısında. Bebek beyni doğduğunda yetişkin beyninin yaklaşık iki katı kadar sinaptik bağlantıya sahiptir. 0-6 yaş arası bu bağlantıların çevreden gelen uyarana göre şekillendiği dönemdir ve dil bu uyaranların en güçlüsüdür. Sık kullanılan sinir yolları güçlenip miyelinle kaplanırken, kullanılmayanlar budanır. Çocuk sadece kelime ezberlemez; beyni, işittiği dilin kurallarını çıkarsamak için kendi devrelerini yeniden inşa eder. Doğduğumuzda her dildeki sesi ayırt edebiliyoruz, ama 10-12 aylıktan sonra beyin sadece ana dildeki seslere duyarlı hale gelir.

Ergenliğe kadar süren o kısmi açıklık, dilin işlenmesinde kilit rol oynayan Broca alanı ve superior temporal girus gibi bölgelerin olgunlaşma hızıyla sınırlıdır. Ergenlikle birlikte bu bölgelerde miyelinleşme büyük ölçüde tamamlanır. Miyelin sinir iletimini hızlandırır, ama aynı zamanda yeni sinaps oluşumunu kimyasal olarak baskılayarak devreleri dondurup kilitler.. Bir kez donan bir devre, dilin temel mantığını sıfırdan işleyecek yeni bir uzmanlaşmış alan yaratamaz artık.

Bu, "kritik dönem" denen mekanizmanın sadece dile özgü olmadığını da gösterir. Görme, işitme, duygusal bağlanma gibi temel alanların da kendi zaman pencereleri vardır. Bu pencereler açıkken alınan uyaran -ışık, ses, sevgi- ilgili sinir ağının kalıcı mimarisini kurar. Pencere gerekli uyaran alınmadan kapanırsa, beyin o devreyi başka işlere devreder ve kayıp, ilerleyen yaşlarda geri kazanılamaz.

Ergenlikte devreye giren bir başka fark da öğrenme biçiminin kendisidir. Çocuklar dilbilgisini prosedürel bellekle -bilinçdışı, otomatik- edinir. Yetişkinler ise deklaratif belleğe, yani bilinçli ezbere yaslanır. Bu yüzden bir yetişkin yeni bir dilin kurallarını matematik problemi çözer gibi öğrenir; akıcılığa giden bu yol her zaman daha yavaş ve daha zahmetlidir. Üstelik ergenlikte gelişen prefrontal korteks-limbik sistem etkileşimi, öğrenme motivasyonunu sosyal kabul ve kimlikle ilişkilendirir; bu da 0-6 yaştaki koşulsuz, içgüdüsel dil edinim mekanizmasından farklı bir şeydir.

Bu ayrımın en somut sonucu işitme engelli çocuklarda görülür. Oralizm (sözlü dili konuşma ve dudak okumayla öğretme) uzun, yoğun bir eğitim gerektirir ve sonuçları çoğu zaman sınırlı kalır. İşaret dili ise çok daha kolayca öğrenilebilir, çünkü kritik dönemdeki nörolojik süreçlerle uyumlu çalışır. Bugün kabul gören yaklaşım, ikisini birbirini tamamlayacak şekilde bir arada uygulamak.

KURALI BOZAN ADAM

Yine de bu kuralın nadir bir istisnası var, ve o istisna Victor ile Genie kadar çarpıcı.

"Ildefonso"⁽²⁾ takma adıyla bilinen bir genç, Meksika'dan ABD'ye göç etmiş, sağır doğmuş biriydi. Yoksulluk yüzünden hiçbir okula gitmemiş, hiçbir resmi işaret dili öğrenememişti. 27 yaşına kadar dışarıdan bakıldığında tamamen sessiz, ama zihinsel olarak son derece canlı bir dünyada yaşadı. Onun hikâyesini, Amerikalı dilbilimci Susan Schaller "A Man Without Words" (Sözcükleri Olmayan Adam) kitabında anlatır.

Ildefonso'nun eksik olan şey sadece iletişim değildi; "dil" diye bir kavramın var olduğundan bile habersizdi. İnsanların ağızlarını hareket ettirdiğini görüyordu ama bu hareketlerin nesneleri ya da düşünceleri temsil eden "kelimeler" olduğunu kavrayamıyordu. Zekası ya da algısı eksik değildi; tam tersine son derece keskin ve çevresine dikkatliydi. Ona eksik olan tek şey, insan zihnini dünyaya bağlayan o temel köprüydü: sembol ve isim fikri.

Schaller haftalarca onunla çalıştı, Ildefonso da bunu bir taklit oyunu sanıp tekrarladı durdu. Sonra bir gün Schaller ona bir kedi resmi gösterip aynı anda kedinin işaret dilindeki karşılığını yaptı. O an Ildefonso'nun kafasında ışık yandı: el hareketiyle resim ve gerçek hayvan arasında bir bağ vardı. İşaret, kediyi temsil ediyordu. Dünyadaki her şeyin bir adı olabileceğini o an kavradı, gözyaşlarına boğuldu, sonra çevresindeki her nesneye -duvara, masaya, sandalyeye- dokunup adını öğrenmek istedi.

Ildefonso sonrasında resmi işaret dilini akıcı biçimde öğrendi, bir iş buldu, toplumla gerçek bağlar kurdu. 27 yaşında, hiçbir dil bilmeyen bir yetişkin zihninin sembolik düşünceyi kavrayıp sıfırdan bir dil inşa edebildiğini kanıtladı -Kritik Dönem Hipotezi'ni büyük ölçüde esneten bir örnek.

Ama bu istisna yanıltıcı olmasın. Ildefonso'nun başarısı kural değil, kuralı doğrulayan sıra dışı bir sapma. Victor'un "lait"in ötesine geçemeyen birkaç kelimesi ile Genie'nin dilbilgisine hiç ulaşamayan yüzlerce kelimesi, aslında aynı duvara farklı açılardan çarpıyordu: kelime dağarcığı sonradan da kısmen inşa edilebiliyor, ama sözdizimini üreten devre bir kez donduktan sonra genellikle bir daha kurulamıyor. İşitme engelli çocuklara işaret dilinin erken yaşta -o pencere kapanmadan- kazandırılması ısrarı da tam olarak bu yüzden.

1. Victor’un öyküsü, François Truffaut'un 1970 yılında yönettiği “Vahşi Çocuk” filmine konu olmuştur.
2. İspanyolca “savaşa hazır" anlamına gelir.