Bu haftanın konusu, okumayı yeni bitirdiğim ve kapitalizmin beş yüzyıllık tarihini, yedi temel girdinin “ucuzlatılması” kavramı üzerinden takip eden bir eser: Raj Patel ve Jason W. Moore’un 2017’de yayımlanan "Yedi Ucuz Şey Üzerinden Dünya Tarihi” kitabı.

Yazarlara göre kapitalizm yalnızca bir ekonomik sistem değil, doğayı örgütleme biçimidir ve bu örgütlenme yedi şeyin sistematik olarak ucuzlatılmasına dayanır: doğa, para, iş, bakım, gıda, enerji ve yaşamlar. “Ucuz” derken kastedilen düşük fiyat değil, bir şeyin gerçek maliyetinin görünmez kılınması, ona bakan ya da onu üreten emeğin ve ekolojik sürecin sistem muhasebesinden düşülmesidir. Bir şey ucuzlatıldığında, o şeyin sınırsız ve bedelsiz olduğu varsayılır; oysa gerçekte biri -çoğunlukla görünmeyen birileri- o bedeli ödemektedir.

KAPİTALOSEN VE ANTROPOSEN

Kitap, "Antroposen⁽¹⁾" (İnsan Çağı) kavramına doğrudan ve keskin bir itirazla açılış yapar. Gezegensel yıkımın tüm faturasını tüm insanlığa kesmek; tarihsel sorumluluğu yapay bir şekilde herkese eşit dağıtırken, asıl failleri ve bu süreçte bedel ödeyen ezilenleri gizlemektedir.

Yazarlar, bu krizin sorumlusu olarak insanlığın tamamını değil; 15. yüzyıldan itibaren biçimlenen özgül bir güç ilişkisini ve sermaye birikim rejimini -yani kapitalizmi- işaret eder. Bu doğrultuda, Jason W. Moore’un kuramsallaştırdığı "Kapitalosen" kavramı alternatif olarak öne sürülür.

Gezegenin kaderini değiştiren bu sürecin başlangıcı da geleneksel kabul olan Sanayi Devrimi’ne değil, çok daha geriye tarihlendirilir: Portekizlilerin 15. yüzyılda Madeira Adası’nı sömürgeleştirmesine.

Madeira, keşfedildiğinde büyük ölçüde ormanlıktı. Portekizliler ormanları yakarak şeker kamışı tarlaları açtılar; kısa sürede Avrupa’nın şeker ihtiyacının büyük bölümünü karşılayan bir üretim merkezine dönüştü Madeira. Bu üretim için gereken emek, köle olarak getirilen Afrikalılardan sağlandı. Yazarlara göre Madeira, sonradan Karayipler’de ve Amerika kıtasında tekrar tekrar uygulanacak bir formülün ilk denemesiydi: ucuz toprak, ucuz emek ve ucuz enerji bir araya getirilip elde edilen ürün, küresel pazara ucuz bir meta olarak sunulur. Bu formül, kapitalizmin bir “emtia sınırı” (commodity frontier) arayışı olarak sürekli yeniden üretilir: bir bölgenin kaynakları tükendiğinde sermaye başka bir sınıra geçer.

UCUZ DOĞA

Birinci bölüm, “Doğa” ile “Toplum” arasındaki ayrımın nasıl “icat edildiğini” anlatır. Ortaçağ Avrupası’nda böyle keskin bir ayrım yoktu; insan ile insan-olmayan arasındaki sınır bugünkünden farklı çiziliyordu. Kapitalizmin yükselişiyle birlikte “Doğa” büyük harfle yazılan, insan toplumunun dışında kalan, sınırsız ve bedava bir kaynaklar toplamı olarak kurgulandı. Bu kurgu, ormanları, madenleri, toprağı ve hayvanları meta üretiminin hammaddesi hâline getirirken, bu kaynakların yeniden üretimi için harcanan emeği ve zamanı sistemin dışında bıraktı.

Yazarlar burada Kartezyen ikiciliğe, yani zihinle bedenin, insanla doğanın kesin biçimde ayrıldığı felsefi çerçeveye özel bir yer verir. Bu ikicilik yalnızca felsefi bir seçim değil, pratik bir işlevdi: kimin “Doğa”, kimin “Toplum” kategorisine dahil edildiği, kimin köleleştirilebilir, kimin sömürülebilir sayıldığını da belirliyordu. Yerli halklar, köleleştirilen Afrikalılar ve kadınlar çoğu zaman “Doğa” tarafına yerleştirilerek bu ayrımın kurbanı oldu. Ucuz doğa, bu yüzden yalnızca ormanların ve madenlerin ucuzlatılması değil, insanların bir kısmının da doğallaştırılarak ucuzlatılmasıdır.

UCUZ PARA

İkinci bölüm parayı ele alır ve modern kredi sisteminin, borsanın ve devlet borçlanmasının kökenlerini sömürgecilikle birlikte ele alır. Amerika’dan -özellikle de Bolivya’daki Potosí madenlerinden- Avrupa’ya taşınan yüzbinlerce ton gümüş, kıtada yepyeni bir finansal altyapının doğmasını sağladı. Avrupa bu sayede küresel ölçekte geçerli devasa bir rezerv gücüne kavuşurken; bu servetin ağır bedelini, “mita” adı verilen zorunlu angarya sistemiyle madenlerde çalışmaya mahkûm edilen yerli işçiler ödedi.

Patel ve Moore’a göre para, kendi başına nötr bir değişim aracı değildir; sömürgeci genişlemenin finansmanını sağlayan, aynı zamanda bu genişlemenin doğurduğu riskleri (kölelik isyanları, savaşlar, ticaret kayıpları) dağıtan bir teknolojidir. Modern sigortacılık ve borsa uygulamalarının kökleri de köle ticaretine dayanır; köleleştirilmiş insanlar, gemi kazası veya “kayıp” durumunda sigorta tazminatına konu olan bir “mal” olarak kabul edilmiştir. Eser burada Zong gemisi olayı gibi örnekler üzerinden, finansal soyutlamanın insan hayatını nasıl ruhsuz bir bilanço kalemine indirgediğini gösterir.

UCUZ İŞ

Üçüncü bölüm, ücretli emeğin kapitalizmin tek emek biçimi olmadığını, aksine küçük bir görünür kısmı oluşturduğunu savunur. Fabrika işçisinin aldığı ücret, aslında görünmez kılınmış ve karşılığı ödenmemiş devasa bir emek denizinin üzerinde yüzer: Kölelerin gasp edilen gücü, sömürgeleştirilmiş coğrafyaların karşılıksız emeği, ev içine hapsedilen görünmez bakım yükü ve doğanın karşılıksız sunduğu yaşam döngüleri -toprağın bereketi, ormanın büyümesi, suyun akışı-. Yazarlar bunu “iş/enerji” dengesi olarak tarif eder: kapitalizmin kârlılığı, ücretli işçiye ödenenin, o işçinin ürettiği toplam değerin çok altında kalmasına bağlıdır; bu farkın bir kısmı doğrudan sömürüden, bir kısmı ise sistemin dışında bırakılan ücretsiz emekten gelir.

Bu bölümün odağında İngiltere’deki çitleme (enclosure) hareketleri durur. Ortak arazilerin özel mülke dönüştürülmesi, köylüleri toprağından koparıp ücretli emek piyasasına fırlattı. Bu şiddetli dönüşüm sonucu yoksullaşan ve göç etmek zorunda kalan kitleler, yoksullar yasası, aylaklık yasası ve çalışma evleri (workhouse⁽²⁾) ile denetim altına sokuldu. Eş zamanlı olarak sömürgelerdeki köle emeği, Avrupa’daki "özgür" ücretli emeğin ekonomik zeminini oluşturdu. İkisi birbirinden kopuk süreçler değil, aynı çarkın iki farklı yüzüydü.

UCUZ BAKIM

Dördüncü bölüm, kadınların ev içinde ve toplumda üstlendiği karşılıksız bakım emeğine odaklanır: çocuk yetiştirme, yaşlı ve hasta bakımı, ev işleri, işçinin bir sonraki gün yeniden çalışabilir hâle gelmesini sağlayan tüm görünmez emek. Yazarlar bunu “yeniden üretim emeği” olarak adlandırır ve bu emeğin kapitalizmin ücret sistemine hiç girmediğini, çünkü girdiği anda sistemin kâr marjının çökeceğini öne sürer.

Bu bölüm ayrıca cadı avlarına geniş yer ayırır. On altıncı ve on yedinci yüzyıl Avrupası’ndaki cadı avlarını, yalnızca dinsel bir histeri değil, kadın bedeni ve kadın emeği üzerindeki kapitalist disiplinin kurumsallaşması olarak okur. Ebelik bilgisi, doğum kontrolüne dair geleneksel bilgi ve kadınların toplum içindeki özerk konumu bu süreçte hedef alınmıştır; kadın, üreme kapasitesiyle birlikte gelecekteki işçi ordusunun üreticisi konumuna indirgenir.

UCUZ GIDA

Beşinci bölüm, ucuz gıdanın kapitalizmin işçi sınıfını düşük ücretlerle ayakta tutmasının anahtarı olduğunu anlatır. Eğer gıda pahalıysa, işverenlerin işçiye daha yüksek ücret ödemesi gerekir; gıda ucuzsa, düşük ücretler sürdürülebilir hâle gelir. Bu yüzden tarihsel olarak sömürge tarımı, plantasyon sistemi ve daha sonra Yeşil Devrim, sanayi işçisinin ücretini bastırmanın dolaylı bir aracı olarak işlev görmüştür.

Yazarlar burada şeker, patates ve daha sonra endüstriyel tarımın (gübre, pestisit, monokültür) tarihini birbirine bağlar. Haber-Bosch sürecinin⁽³⁾ keşfi ile sentetik gübre üretimi, tarımsal verimi katlayarak “ucuz kalori” çağını başlattı, ama bunun bedeli toprağın uzun vadeli tükenmesi, biyoçeşitlilik kaybı ve küresel gıda sisteminin birkaç çokuluslu şirketin eline geçmesi oldu. Kitap, bugünün obezite ve açlığın aynı anda var olduğu paradoksal gıda düzenini, bu tarihsel mirasın doğrudan sonucu olarak sunar.

UCUZ ENERJİ

Altıncı bölüm fosil yakıtların, özellikle kömürün, kapitalist üretim ölçeğini nasıl mümkün kıldığını anlatır. Kömürün su değirmenlerine göre üstünlüğü yalnızca teknik değildi: kömür, işçinin ve doğal kaynağın mekânsal olarak nerede bulunduğundan bağımsız olarak sermayenin fabrikayı istediği yere, çalışma disiplinini en iyi uygulayabileceği kentlere kurmasına olanak verdi. Bu, işçi üzerindeki denetimi artıran bir enerji seçimiydi, yalnızca verimlilik meselesi değildi.

Bölüm, enerjinin ucuzlatılmasının çevresel bedelinin bugün iklim krizi olarak geri döndüğünü, ama bu bedelin tarihsel olarak da eşitsiz dağıldığını vurgular: sömürge ve yarı-sömürge bölgeler, enerji üretiminin kirletici ve tüketici yükünü taşırken, sanayileşmiş merkezler bu enerjinin getirdiği zenginliği biriktirmiştir. Bugünün yenilenebilir enerjiye geçiş tartışmasını da bu tarihsel eşitsizlik çerçevesinde ele alırlar: enerji dönüşümünün kimin sırtından, hangi yeni “ucuz doğa” ve “ucuz emek” arayışıyla gerçekleşeceği sorusu hâlâ açıktır.

UCUZ YAŞAMLAR

Kitabın yedinci ve belki de en tartışmalı bölümü, belirli insan gruplarının nasıl sistematik biçimde "ucuz kılındığı" fikrine odaklanır. Bu çerçevede ırk kategorisinin inşası hayati bir işlev üstlenir. Irksallaştırma, kimi toplumları köleleştirilebilir, sömürülebilir veya gözden çıkarılabilir kılmak adına kurgulanmış bir sınıflandırma rejimidir. Yazarlar, ırkçılığın kapitalizme sonradan yamanmış bir önyargı değil, sistemin sürekliliği için zorunlu bir mekanizma olduğunu vurgular. Şöyle ki, bir insanın yaşamı ucuz sayıldığında, o yaşamın sunduğu emek de kaybı da sermaye için maliyetsizleştirilmiş olur.

Bu bölüm ayrıca sınır rejimlerini, göçmen işçiliğini ve günümüz küresel tedarik zincirlerindeki fabrika işçilerinin (özellikle Güney Asya ve Güneydoğu Asya’daki tekstil işçilerinin) çalışma koşullarını, tarihsel köle emeği sisteminin doğrudan devamı olarak değerlendirir.

YEDİ ŞEYİN KRİZİ

Kitabın son bölümü, kapitalizmi besleyen bu yedi "ucuzluğun" aynı anda büyük bir krizden geçtiğini savunur: İklim krizi ucuz doğanın ve ucuz enerjinin sonunu işaret ederken, küresel finansal istikrarsızlık ucuz paranın sınırlarını açığa çıkarır. İşçi hareketleri ile göç dalgaları ucuz emeğin sürdürülemezliğini; yaşlanan nüfus ve yetersiz hizmetlerin tetiklediği bakım krizleri ise ucuz bakımın tıkandığını gözler önüne serer. Obezite ve açlığın yan yana durması ucuz gıdanın derin çelişkisini gösterirken, ırkçılık karşıtı hareketler doğrudan ucuz hayat rejimine meydan okur.

Patel ve Moore, krizlerin kapitalizmin otomatik sonu olmadığını, sistemin tarih boyunca her kriz anında yeni bir ucuzlaştırma stratejisi bularak kendini yeniden ürettiğini ısrarla vurguluyor. Bu yedi şeyin gerçek maliyetini görünür kılmak, yani doğaya, emeğe, bakıma, gıdaya, enerjiye ve insan hayatına gerçek değerini vermek, kapitalizmin işleyiş mantığıyla doğrudan çelişir. Nitekim sorun teknik bir yetersizlikten değil, siyasal bir güç çatışmasından kaynaklanır; o yüzden hangi bedeli kimin üstleneceği, ancak toplumsal mücadelenin seyriyle şekillenecektir.

“UCUZ AKIL”

Eserde anlatılanları dilim döndüğünce özetlemeye çalıştım. Günümüzde -ki o da ancak bir dereceye kadar- Afrika bir kenara bırakılırsa, kapitalizmin yağmalamadığı tek bir karış toprak kalmadı. Geriye yalnızca okyanus tabanları ve kutuplar kaldı; belki bunlara Ay ve Mars’ı da dahil edebiliriz. Ancak buralardan hammadde ya da enerji elde etmenin bedeli şu an için inanılmaz yüksek. O zaman geriye tek şey kalıyor: insan aklı (human intellect).

Kapitalizm, Sanayi Devrimi’yle birlikte, işçilerin elindeki "zanaat bilgisini" alıp onu yönetim süreçlerine ve montaj hattına aktararak beden işçisini vasıfsızlaştırmıştı. Yapay zekâ ise bu süreci bir adım öteye taşıyor: Yılların deneyimiyle oluşan doktor teşhisini, yazılımcının kod mimarisini veya yazarın üslubunu büyük dil modelleri (LLM) üzerinden emerek "bilişsel vasıfsızlaştırma" yaratıyor. İnsan zihni, karar verici olmaktan çıkıp modelin çıktısını kontrol eden bir "operatöre" dönüşüyor.

İngiltere'deki çitleme hareketlerinde ortak toprağın ve otlakların çitlenip özel mülk yapılması gibi, yapay zekâ şirketleri de insanlığın yüzyıllardır ürettiği ortak bilgi külliyatını (kitaplar, makaleler, açık kodlar, sanat eserleri) hiçbir telif ve bedel ödemeden devasa veri merkezlerine "çitledi". İnsanlığın kolektif aklı ücretsiz bir hammaddeye, üretilen yapay zekâ modelleri ise özel mülkiyete dönüştü.

Patel ve Moore’un Yedi Ucuz Şey (Doğa, Para, İş, Bakım, Gıda, Enerji, Hayat) modeline eklenebilecek en güçlü aday belki de "Ucuz Akıl"dır. Kapitalizm, artık fiziksel doğadan yeni bir "ucuzluk" çıkaramadığı için, doğrudan insan zihninin ve yaratıcılığının maliyetini sıfıra yaklaştırmaya çalışıyor gibi görünüyor. Bunun etkilerini görmek için çok da fazla beklememize gerek kalmayacak sanki.

1. Antroposen (İnsan Çağı), insanın Dünya gezegeni, ekosistemleri ve jeolojik süreçleri üzerindeki etkisinin en baskın güç haline geldiği yeni jeolojik çağdır. Buna göre, Dünya'nın son 11.700 yıldır içinde bulunduğu görece ılıman ve istikrarlı iklim dönemi olan Holosen çağı kapanmıştır. İnsan faaliyetleri yer kabuğunda artık silinemez katmanlar bırakmaktadır; Atmosferdeki rekor karbondioksit ve sera gazı oranları, toprağa ve okyanuslara yayılan mikroplastikler ve kimyasallar, 1950'lerdeki nükleer denemelerin bıraktığı radyoaktif serpintiler, beton, çelik ve alüminyum gibi sentetik birikimler (teknofosiller), biyoçeşitlilik kaybı ve kitlesel tür tükenişleri bu çağın belirgin olgularıdır.
2. Workhouse: kâğıt üzerinde yoksullara barınak ve aş sağlayan hayır kurumları gibi görünse de bunlar gerçekte kitleleri disipline etmek için tasarlanmış korkunç yarı-hapishanelerdi.
3. Haber-Bosch süreci, havadaki azotu yüksek basınç ve sıcaklık altında hidrojenle birleştirerek sentetik gübrelerin temel bileşeni olan amonyağı üretmeyi sağlayan endüstriyel bir kimyasal yöntemdir. Bugün küresel gıda üretiminin ve dünya nüfusunu besleyen tarımsal verimliliğin arkasındaki en temel kimyasal sütun, bu süreçle elde edilen amonyaktır (NH₃).