Pera Müzesi yeni bir sergiye ev sahipliği yapıyor. ‘Suyun Kıyısında’ isimli sergi, Batılı anlamda Türk resim geleneğinin öncülerinden sayılan Halil Paşa’nın eserlerini bir araya getiriyor. Küratörlüğünü Sanat Tarihçisi Özlem İnay Erten’in üstlendiği sergide sanatçının eserlerinin yanı sıra arşiv belgeleri ve fotoğraflar da yer alıyor. Bu hafta açılışı yapılan sergiye Halil Paşa’nın torunu Aliye Selma Sözel de katıldı. Sözel’le tabloları incelerken sohbet ettik. Halil Paşa’nın eşi Aliye Hanım’dan adını alan torun Aliye Selma Sözel, 12 yaşından beri büyükbabasının özel objelerini sakladığını söyledi. Hatta Halil Paşa’ya Paris’te ödül kazandıran Madam X tablosunu boyadığı pastel boyalarının da hala durduğunu öğrendim. Sözel, Halil Paşa’nın salon kataloglarının, fotoğraf makinesinin tablolarıyla bir arada sergilenmesinden mutluluk duyduğunu ifade etti.

Halil Paşa, ‘Asker Ressamlar’ kuşağının en üretken ressamlarından biri. 1852 yılında dünyaya gelen, çocukluğu Beylerbeyi’nde geçen ressamın babası Osmanlı’nın yönetici sınıfına mensup Ferik Selim Paşa. Selim Paşa’nın oğlunun resim eğitimi almasında etkili olduğunu görüyoruz. Dönemin muhafazakâr ortamı düşünüldüğünde babasının desteği Halil Paşa için büyük önem taşır. Resme ilgisi küçük yaşlarda başlar ve Beylerbeyi’ndeki yalının duvarlarına resimler çizdiğinden söz edilir. İlkokulu bitirdiğinde Askeri Rüştiye’de (ortaokulda) eğitim alır ardından Mühendishane-i Berri-i Hümayun’a (bugünkü adıyla İstanbul Teknik Üniversitesi) girer. Mezuniyetinin ardından Abdülaziz’in yaveri olur. Tanzimat dönemi padişahı Sultan Abdülaziz Batılılaşma hareketlerini devam ettiren, reformist bir padişah olarak bilinir. Sanata ilgi duyar ve kendisi de resim yapar. Padişahın maiyetinde sarayda Chelebowski, Guillemet, Şeker Ahmed Paşa, Osman Nuri Paşa gibi ressamlar vardır. İtalyan ve Fransız ressamların eserleri Dolmabahçe, Çırağan ve Yıldız Sarayı’nın duvarlarını süsler. Halil Paşa ise saraya Abdülaziz’in yaveri olarak girer fakat kısa sürede yeteneği fark edilir. Böylelikle ressam sınıfına dahil olur.

Halil Paşa dönemin en modern eğitim kurumlarından Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da aldığı teknik temelli resim eğitiminin ardından 1880’li yıllarda Paris’e gider. Henüz Sanayi-i Nefise Mektebi (bugünkü Mimar Sinan Üniversitesi) kurulmamıştır. Resme ilk başladığı yıllarda da Paris’e gitme hayali vardır, çünkü sanatsal ideallerini ülkesinde gerçekleştiremeyeceğini anlar. Ancak Sultan Abdülaziz babasının yaşını ve onun da genç olmasını gerekçe göstererek Paris’e gitmesine izin vermez.

1800’lü yıllarda Paris’e gittiğinde école des Beaux-Arts’da eğitim alır. Sanatçı hakkında ilk kapsamlı biyografiyi hazırlayan Sezer Tansuğ, Halil Paşa’nın Fransa’ya sadece resim eğitimi almak için değil savaş sanayi anlamında bilgi toplamak için de gönderildiğini söyler. Böylece Halil Paşa modern askeri toplarla ilgili bilgileri teknik çizimlerle yansıtacaktır. Paris’e iki yıllığına giden sanatçı başarıları nedeniyle iznini uzatır, her yıl açılan Salon sergilerine katılır. Jean-Léon Gérome’un öğrencisi olur. Oryantalist tarzdaki resimleriyle bilinen Gérome, hem hoca hem de ressam olarak dönemin en etkili isimlerinden biridir. Şeker Ahmed Paşa, Osman Hamdi Bey, Süleyman Seyyid Bey de Gérome’dan ders alan ressamlar arasındadır. Paris’te ilk Türk kahvesinin içildiği yerde Rue de l’Ancienne Comédie’deki Le Procope Kahvesi arşivinde Gérome’nin Türk öğrencileriyle haftada bir gün burada kahve içtiği ve en çok da Halil Bey’le vakit geçirdiğini öğreniyoruz. Paris’te sekiz yıl eğitim alan Halil Paşa figür, desen üzerine çalışır. Sanatçının nü resimleri dikkat çekicidir.

Paris yıllarında klasik resim anlayışı yerini izlenimci ressamlara bırakır. Halil Bey’in Paris yılları izlenimcilerin en fırtınalı dönemine rastlar. Claude Monet gibi ressamlar çok eleştirilir, Monet ve arkadaşları atölyelerini bırakıp doğayı gözlemlemeye başlarlar. Paris yıllarının bir önemi de Halil Bey’in İttihat ve Terakki’nin öncülerinden Ahmed Rıza ile tanışmasıdır. Ahmet Rıza ile sıkı dost olan Halil Bey İstanbul’a döndükten sonra da Ahmet Rıza’yla iletişimini sürdürür, burada bulamadığı resim malzemelerini arkadaşından talep eder. Dostlukları uzun yıllar devam eden ikili Beylerbeyi’ndeki yalıda da bir araya gelirler.

Portreleriyle öne çıkan ve dönemin Türk ressamlarından ayrılan Halil Paşa, 1889 yılında Madam X isimli tablosuyla katıldığı Paris Evrensel Sergisi’nde ödüle layık görülür, bronz madalya kazanır. Bu sanatçının uluslararası anlamda başarısını kanıtladığı önemli eserlerden biridir. ‘Suyun Kıyısında’ isimli sergide sanatçının Madam X tablosunun yanı sıra Sabancı Müzesi koleksiyonunda bulunan ‘Pembeli Kadın’ ve diğer portre çalışmaları da yer alıyor.

Sergide dikkat çeken bir başka ayrıntı Halil Paşa’nın Fransız ressam Julien Thibaudeau ile Fransa’nın kuzeybatısındaki Bretonya’ya yaptığı seyahattir. Bretonya, hızla sanayileşen, gelişen Paris’ten farklı olarak yerel kültürü yansıtan, doğası, yaşam kültürü, geleneksel kıyafetleriyle ressamlara zengin atmosfer sunan bir yerdir. 1887 – 1888 yılları arasında yapılan bu geziyi Thibaudeau resimler ve arkadaşı Halil Bey’e armağan eder. Sergide sanatçının bir kitapçık şeklinde tasarladığı ve çizimlerin yer aldığı defteri de görebilirsiniz.

Resimli kitap: Halil Paşa ‘Araba Sevdası’ romanını resimler

Halil Paşa Recaizade Mahmud Ekrem’in kız kardeşi Aliye Hanım’la evlenir. Resimlerinde eşi Aliye Hanım’ı ve çocuklarını resmettiğini görüyoruz. Aynı zamanda sanatçı doğduğu ve büyüdüğü köşkü, havuzlu bahçesini de çokça resmeder. İlginç olan Halil Paşa’nın iklim koşullarından etkilenmemek için yalının bahçesine yaptırdığı yürüyen camlı bir kameriyedir. Kameriyenin yürümesinin sebebi ise bahçenin etrafına raylar döşetmesi ve güneşin açısına göre bu yürüyen atölyeyi konumlandırmasıdır. Bugün dört katlı bir eve dönüşen yalıda hala aile üyeleri yaşıyor.

Halil Paşa’nın Recaizade Mahmud Ekrem’in ‘Araba Sevdası’ romanını da resimlediğini görüyoruz. Sergide yer alan ayrı bir bölümde resimli kitabın sayfalarını da görebilirsiniz.

Mısır’da Mehmet Akif Ersoy’la bir arada

Halil Paşa’nın Mısır yıllarında yaptığı tablolar da sergide yer alıyor. Mısır yıllarına ait bir fotoğraf aile arşivinden çıkarılmış. Fotoğrafta pek çok sanatçıya ev sahipliği yapan Mısırlı Abbas Halim Paşa, Mehmet Akif Ersoy, Samipaşazade ve Halil Paşa bir arada görülüyor. Kendisi de resim çizen Abbas Halim Paşa pek çok sanatçıyı desteklemiştir. Örneğin Feyhaman Duran’ı Paris’e eğitim alması için gönderen Abbas Halim Paşa’dır. Mehmet Akif Ersoy da onun davetiyle son yıllarını Mısır’da geçirmiştir. Hatta bugün Beyoğlu’nda bulunan Mısır Apartmanı da kendisine aittir ve İstanbul’a döndüğünde Mehmet Akif bu evde kalır. Akif’in kaldığı ev bugün ‘Mehmet Akif Ersoy Hatıra Evi’ olarak hizmet veriyor, ilgilenenler ücretsiz olarak gezebilirler.

Halil Paşa’nın oto portresi

Halil Paşa 1927 yılında yaptığı oto portresinden Şapka Devrimi’yle fesini siler. Sanat tarihçisi ve serginin de küratörü olan Özlem İnay Erten, bunun Osmanlı ile Cumhuriyet arasında kurulan geçişe sanatçının kendi bedeni üzerinden verdiği bir yanıt olarak değerlendiriyor.

21 Eylül 1923 yılında Türk Ressamlar Derneği tarafından Ankara’da Türk Ocağı’nda bir sergi düzenlenir. Sergi için İbrahim Çallı, Namık İsmail, Avni Lifij, Sami Yetik, Ruhi Arel ve Halil Paşa birlikte çalışır. Sanatı modernleşmenin bir parçası olarak gören Cumhuriyet yönetimi sergiye katılan ressamları şaşırtan bir karar alır. Mustafa Kemal “Buraya gelen resimler geri gitmez!” der ve kalan resimler satın alınır, bir kısmını da Latife Hanım dostlarına aldırır.

Pera Müzesi’nde açılan ve Türk resim sanatının da tarihine ışık tutan sergiyi hafta içi pazartesi hariç her gün gezebilirsiniz. Sergi ağustos ayına kadar devam edecek.

Not: Yazıma Özlem İnay Erten’in hazırladığı ‘Suyun Kıyısında: Halil Paşa’nın Yaşamı ve Sanatı’ kitabı kaynaklık etti.