Taş Tepeler Projesi, 2021 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı öncülüğünde başlatılan Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi'nin ortak adı. Proje, Göbeklitepe ve Karahantepe başta olmak üzere Sayburç, Sefertepe, Çakmaktepe, Harbetsuvan, Gürcütepe, Yenimahalle, Söğüt Tarlası, Mendiktepe, Yoğunburç ve Ayanlar Höyük'ü kapsayan on iki ayrı kazı noktasını bir araya getiriyor. Amaç, MÖ 10. binyıl ile 7. binyıl arasına tarihlenen bu yerleşmeleri, kamp yerlerini ve avlakları tek tek değil, birbiriyle ilişkili bir bölgesel sistem olarak incelemek ve böylece avcı-toplayıcı toplulukların tarımdan önce nasıl yerleşik hale geldiğini ortaya koymak. Prof. Dr. Necmi Karul'un koordinatörlüğünü yürüttüğü proje, farklı akademik kurumlardan iki yüzün üzerinde araştırmacıyı bir araya getiren, Türkiye'nin son yıllardaki en kapsamlı arkeoloji girişimi.

Yerleşik yaşamın nasıl başladığına dair bildik anlatı basit: insanlar tarımı keşfetti, tarım onları toprağa bağladı, toprağa bağlanma ilk köyleri doğurdu, zamanla büyüyen köyler de uygarlığı. Şanlıurfa çevresindeki Taş Tepeler bölgesi bu sıralamayı tersine çeviriyor gibi görünüyor. Göbeklitepe ve Karahantepe başta olmak üzere on iki ayrı kazı noktasını kapsayan bir kuşakta, henüz hiçbir bitkiyi ya da hayvanı evcilleştirmemiş avcı-toplayıcı topluluklar, tarımdan bin yıldan daha önceki bir zaman diliminde devasa taş yapılar inşa etmiş, örgütlü avlanma sistemleri kurmuş ve bir arada yaşamaya başlamış gibi görünüyor. Şimdi "Tarım insanları nasıl yerleşik yaptı" değil, "İnsanlar tarımsız nasıl yerleşik hale geldi" sorusu öne çıkmakta.

Aslında bu yazının amacı, bu sorunun da yanlış olabileceğine işaret etmek. Çünkü Taş Tepeler insanını "saf avcı-toplayıcı" olarak tanımlamak; onları mevsimsel olarak dahi bir yere bağlanmayan, yabani tahıl ve bakliyatı yalnızca geçici bir ek besin sayan ve depolama fikrinden tümüyle habersiz göçebeler olarak resmetmek demek.

Oysa gerçek tablo çok daha karmaşık olmalı. Yarısı yetişkin, diğer yarısı 0-15 yaş arası çocuk ve bebeklerden oluşan 15-40 kişilik bu topluluklar, aynı coğrafyada aynı kısıtlı kaynaklar için rekabet halindeydi. Buna rağmen, -her nasılsa- aynı inanç sistemine sahip çok sayıda göçebe topluluğun bir araya gelmesi, ağırlığı 50 tonu bulan devasa kireçtaşı bloklarını ana kayadan koparıp yüzlerce metre öteye taşıması ve bunları nitelikli kabartmalarla bezecek bir taş işçiliği sergilemesi rastlantı olamaz. Ayrıca biliyoruz ki yıllara yayılan ve yüzlerce kişinin ortak emeğini gerektiren bu devasa inşa sürecinde, çalışanların yüksek kalori ihtiyacını karşılayacak hayvansal/tarımsal üretim fazlası da gereklidir; avcıların alanın yapımıyla meşgul olduğu bu süre boyunca bu fazlalık nasıl elde edildi ya da önceden nasıl depolanmıştı?

[Göbeklitepe kazılarını başlatan Klaus Schmidt, Thor Heyerdahl'ın Paskalya Adası gözlemlerine dayandırdığı tahmininde, Göbeklitepe yapımı için günde 500 kişinin çalıştığını öngörmüştü. Sonraki bazı modellemeler farklı sayılar ortaya koysa da, bunlar kabaca “yüzlerce kişi” olarak ifade ediliyor.]

Tüm bu etkenler yan yana getirildiğinde; bu insanların basit avcı-toplayıcı kalıplarına sığdırılamayacağı, en azından önceden yarı yerleşik bir düzen kurdukları ve belki de henüz tam yerleşikliğe geçmeden önce tarımsal üretime adımlar attıkları açıkça görülür.

Ama önce Taş Tepeler yerleşimlerindeki son durumu aktarmaya çalışalım. Bunların çoğunda kazı çalışmaları sürüyor ve bu yerleşimlerin birbirleriyle bağlantılı olma olasılığı da yüksek. Göbeklitepe’yi yapanların kim olduğunu daha iyi anlamak için tüm resme birlikte bakmakta yarar var.

GÖBEKLİTEPE

Göbeklitepe kazılarını başlatan Klaus Schmidt, alanı kalıcı bir köy olarak değil, dağınık avcı-toplayıcı grupları dönemsel olarak buluşturan devasa bir ayin merkezi olarak yorumlamıştı. Schmidt’e göre insanlık tarihi "önce inanç, sonra yerleşim" sıralamasıyla işlemişti.

Fakat yeni kazı sezonları bu yaklaşımı değiştirdi. Koruma çatısının kuzeyindeki alanda, dairesel tapınakların yerini daha küçük dörtgen yapılara devrettiği geç evreye ait konutlar bulundu. Ancak anıtsal yapılar (Tabaka III) konutlardan kronolojik olarak daha eskidir. T-biçimli dikilitaşlarla çevrili dairesel anıtsal yapılar MÖ 10. binyılın ortalarına tarihlenirken; dörtgen planlı konutlar, yerleşimin ikinci evresine (MÖ 9. binyıl) aittir. Buna rağmen, geç evrede kamusal yapılar ve konutların eş zamanlı olarak kullanıldığı anlaşılıyor. Bu durum, Göbeklitepe’nin yalnızca bir tapınma merkezi değil, aynı zamanda insanların yaşadığı bir yerleşim yeri olduğunu gösteriyor.

Kısacası Schmidt’in "yalnızca ritüel alanı" tezi artık geçerliliğini korumuyor. Göbeklitepe, tarihinin en azından belirli bir kesitinde hem kutsal bir tören merkezi hem de insanların yaşadığı bir yerleşim yeriydi.

KARAHANTEPE

Göbeklitepe ile aynı kültürel evreni paylaşan Karahantepe, bölgedeki en şaşırtıcı keşifleri sunmaya devam ediyor. Kayaya oyulmuş dairesel mekândaki T biçimli sütunlar, hemen bitişikte yer alan 11 fallik sütunlu özel oda ve son kazılarda bulunan insan yüzü betimli T dikilitaş, bu ritüel dünyasının derinliğini gözler önüne seriyor. Ancak alan sadece anıtsal yapılardan ibaret değil; gündelik eşyaların yer aldığı konut alanları da mimarinin bir parçası. Göbeklitepe’deki yeni bulgularla birleştirildiğinde bu tablo, Karahantepe’de görülenlerin bir istisna olmadığını kanıtlıyor: Kamusal anıtlar ile sivil konutların yanyana kullanımı, aslında tüm Taş Tepeler bölgesinin genel yerleşim örüntüsünü oluşturuyor.

Bugüne kadar 250’den fazla T biçimli sütunun belgelendiği Karahantepe, çevre kullanımı açısından da Göbeklitepe’den ayrışıyor. Her iki toplulukta da ceylan avcılığı ön planda olsa da Karahantepe’nin beslenme profilinin daha dar bir ekolojik yelpazeye dayanması, yakın coğrafyadaki iki grubun doğal kaynakları farklı biçimlerde yönettiğini gösteriyor.

Sitenin ritüel yaşamına dair en çarpıcı keşif ise 2024 kazı sezonunda yapıldı. Kamusal kompleksin içindeki bir odada; kırmızı steril toprakla doldurulmuş özel bir alanın içinde klorit taştan kaplar, boncuklar ve çok sayıda kurt, leopar, akbaba ve tilki kemiği bulundu.

SAYBURÇ

Şanlıurfa yakınlarındaki Sayburç, 2021’den bu yana Doç. Dr. Eylem Özdoğan liderliğinde yürütülen kazılarla Neolitik Dönem’e dair ezberleri tazelemeye devam ediyor. 50’yi aşkın yapının belgelendiği alanda konutlar ve kamusal binalar iç içe: Konutlarda ocak ve işlik gibi gündelik izler bulunurken, kamusal binalar T sütunları ve seki düzenleriyle ayrışıyor. Birkaç özel yapının etrafında şekillenen bu yerleşim planı, topluluğun son derece organize bir mekân kurgusuna sahip olduğunu gösteriyor.

Sitedeki en çarpıcı keşif şüphesiz, keskin yüzlü ve ağzı dikilmiş biçimde tasvir edilen "ölüm yüzü" heykeli. Kafatası yüzme işlemine dair dikiş benzeri izler taşıyan bu buluntu, Neolitik insanın ölümle kurduğu karmaşık ilişkiyi gözler önüne seriyor. Bu durum, cesetlerin gömüldükten sonra kemiklerinin etten sıyrılarak başka alanlara nakledildiğini (ikincil gömü) gösteren kesik ve yanık izli kemik buluntularıyla da doğrulanıyor.

Sayburç’un en gizemli yönü ise son anlarında gizli: Bütün yerleşim yüzeyinin küçük taşlarla örtülmüş olması, mekânların tek tek değil, tüm köyün aynı anda bilinçli ve ritüel bir kararla gömülerek terk edildiğini gösteriyor.

SEFERTEPE VE ÇAKMAKTEPE

Sefertepe, kendisine özgü estetik diliyle Taş Tepeler coğrafyasında ayrı bir yere sahiptir. Burada dört kireçtaşı bloğu üzerine yüksek ve alçak kabartma teknikleriyle işlenen iki insan yüzü figürü; Göbeklitepe, Karahantepe ve Sayburç’takinden belirgin biçimde ayrışır. Bu üslup farkı, bölgede tek tip bir "Göbeklitepe sanatı" olmadığını, her topluluğun kendi özgün estetik geleneğini geliştirdiğini gösterir. Bugüne dek üçü T biçimli, yedisi ise karşılıklı yerleştirilmiş dörtgen formda olmak üzere on dikilitaş belgelenmiştir. 2024 kazılarında keşfedilen ve çok sayıda kafatası barındıran oda ise Neolitik ölüm ritüellerinin ve kafatası kültünün bölgedeki yaygınlığını bir kez daha kanıtlar.

Çakmaktepe ise MÖ 10.000–9.500 yıllarına tarihlenen katmanlarıyla Çanak Çömleksiz Neolitik⁽¹⁾’in en erken safhalarını temsil eder ve Anadolu’da yerleşikliğe geçişin en eski tanıklarından biridir. Doğrudan anakayaya oyulmuş 3–6 metre çapındaki dairesel konutların yanında, çapı 16 metreye ulaşan anıtsal özel yapılar açığa çıkarılmıştır. Bu büyük yapıların kullanımı sonlandığında katmanlar halinde düzenli taş sıralarıyla doldurulmuş olması, terk edilmenin rastlantısal değil, ritüel nitelikli ve kontrollü bir "mühürleme" işlemi olduğunu gösterir. Yapı dolgusunda yakılarak özenle yerleştirilmiş ceylan, yaban sığırı ve yaban koyunu başları da bu ritüelik kapatmayı doğrular. Ayrıca koşan üç ceylan ve ters ok figürleriyle bezenmiş bileği taşı ile çevrede tespit edilen devasa av tuzağı sistemleri, organize ve kitlesel avcılığın hem pratik hem de sembolik dünyadaki yaşamsal rolünü gözler önüne serer.

HARBETSUVAN TEPESİ

Göbeklitepe’nin II. tabakasıyla (MÖ 9.000–8.200) çağdaş olan bu yerleşim, T biçimli dikilitaşlarıyla bölgedeki ortak inanç evrenini yansıtan bir diğer kült merkezidir. Ancak alanda tespit edilen depolama birimleri ve ağıl olabilecek yapılar, "yalnızca kutsal alan/tapınak" modelinin burada da geçerliliğini yitirdiğini gösterir. Karahantepe’ye olan coğrafi yakınlığının yanı sıra açığa çıkarılan fallus heykeli parçasının Karahantepe’deki örneklerle birebir benzerlik taşıması, iki merkez arasında son derece güçlü bir bağ bulunduğunu kanıtlar. Hatta ilk evreye ait yüksek nitelikli taş işçiliği, bu yapının doğrudan Karahantepeli ustaların elinden çıkmış olabileceğini düşündürmektedir.

GÜRCÜTEPE VE DİĞER MERKEZLER

Taş Tepeler ağı, yalnızca Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem ile sınırlı bir zamansal kesiti kapsamaz. Şanlıurfa’ya yaklaşık 40 km mesafede, Harran Ovası’nın yanı başındaki Gürcütepe, Çanak Çömlekli Neolitik evrelere tarihlenen katmanlarıyla bu ağın kronolojik derinliğini genişletiyor. Burada açığa çıkarılan seramikler, taş alet endüstrisi ve hayvan figürinleri; avcı-toplayıcılıktan tarım ve hayvancılığa dayalı üretici yaşam biçimine geçişin somut kanıtlarını sunuyor. Bir başka deyişle Gürcütepe, Taş Tepeler’in yalnızca "tarımsız yerleşiklik" safhasını değil, tam anlamıyla tarımsal üretime geçiş aşamasını da belgeliyor.

Söğüt Tarlası ve Biriş Mezarlığı, Çanak Çömleksiz Neolitik'ten daha geç dönemlere uzanan katmanlarıyla ilk çiftçi-toplayıcı toplulukların ölü gömme adetlerini ve inançlarını anlamamızı sağlıyor. Mendiktepe, Yoğunburç ve Yenimahalle kazıları ise Taş Tepeler bölgesindeki Neolitik yaşamın ne denli sık, yaygın ve kalabalık olduğunu gösteriyor.

TAŞ TEPELER AĞI

Taş Tepeler yerleşimleri, en uzak olanları arasında 200 km mesafe olsa da çoğu birbirine oldukça yakın. Benzer mimari ve sanatsal gelenekler, ortak avlak sistemleri ve bir olasılıkla hiyerarşik işbirlikleri (Harbetsuvan-Karahantepe ilişkisi gibi), bu toplulukların yalıtılmış köyler değil, bilgi, emek ve inanç paylaşan geniş bir ağın parçası olduğunu gösteriyor. Farklı merkezlerin kendine özgü üslupları (Sefertepe'nin insan yüzü kabartmaları, Çakmaktepe'nin hayvan başı depoları, Sayburç'un ölüm yüzü heykeli) bir ortak dilin tek tip kopyaları değil, aynı dilin yerel lehçeleri gibi değerlendirilmelidir.

Ancak bu resmi çizerken bir çekinceyi hatırlamakta fayda var. Göbeklitepe'nin son dönem konut bulguları, yıllarca "ritüel merkezi" olarak okunan bir sahanın yorumunu tek bir kazı sezonunda değiştirebiliyor. Sayburç'taki elliden fazla yapının, Sefertepe'deki kafataslı odanın, Çakmaktepe'deki avlak sistemine yönelik açıklamalar da yeni bulgularla yeniden şekillenebilir. Sahaların çoğunda kazı çalışmaları devam ediyor; bugünkü "ritüel yapı-konut" modeli de gelecekteki bulgularla değişebilir.

Göbeklitepe ve diğerlerindeki konut alanlarının bulunmasından önceki söylem, avcı-toplayıcı toplulukların önce ritüel anıtları inşa ettiğini, sonra yerleşik yaşama geçtiğini ve tarıma başladığını ön sürer. Bunun anlamı, uygarlığı başlatan ana etkenin “inanç” olmasıdır. Her ne kadar yeni bulunan konut sahaları bu resmi biraz değiştirse de, şu anda elimizde bulunan veriler Göbeklitepe anıt alanlarının konutlardan hâlâ en az bin yıl önce inşa edilmiş olduğunu gösteriyor.

Peki gerçekte Taş Tepeler yerleşimlerini kuranlar kimlerdi, nasıl yaşarlardı, neden ve nasıl yerleşik yaşama geçtiler; bunları da haftaya anlatmaya çalışalım.

1. İnsanlığın avcı-toplayıcı yaşamdan kalıcı yerleşime ve tarıma geçtiği, henüz pişmiş topraktan kaplar üretilmeyen MÖ 9.600 - 7.000 yılları arasındaki ilk Neolitik Çağ evresi.