İstanbul’un artık bir Cumhuriyet Tarihi Araştırma Merkezi var. İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından restore edilerek kentin kültür-sanat yaşamına kazandırılan Metrohan’da, tarihçi Zafer Toprak’ın arşivinden yararlanılarak bir Cumhuriyet Tarihi Araştırma Merkezi açıldı.

Perşembe günü yapılan açılışa, 2023’te hayatını kaybeden Prof. Dr. Zafer Toprak’ın eşi Akademisyen Binnaz Toprak, İBB Başkan Vekili Nuri Aslan, Beyoğlu Belediyesi Başkan Vekili Sefer Karaahmetoğlu ve İBB Genel Sekreter Yardımcısı Mahir Polat katıldı. Aynı hafta içinde hem Cumhuriyet Tarihi Araştırma Merkezi’ni hem de Muammer Karaca Tiyatrosu’nu açan Mahir Polat ve İBB Miras ekibine çok şey borçluyuz. Şehrin farklı noktalarında oluşturulan kütüphanelerden kültür- sanat alanlarına kadar İstanbul gibi bir metropolde edebiyatı, tarihi, kültürü yaşatmak ve bunu geniş kitlelere ulaştırmak ciddi bir çalışmayı gerektiriyor. Cumhuriyet Tarihi Araştırma Merkezi’nin açılışında Binnaz Toprak da İBB ekibinin Zafer Toprak’ın arşivini toparlayıp tasnif ederken nasıl çalıştığından, özeninden söz etti.

Peki arşivde neler var? Tarih meraklıları için bir anlamda bir tarihçisinin zihin haritası olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü Toprak’ın kütüphanesi onun düşünce evrenine dair bilgiler sunuyor. Aralarında İngilizce ve Fransızca kitapların da bulunduğu kütüphanede farklı alanda çok sayıda kaynağa ulaşmak mümkün.

Antropolojiden müziğe, siyasi tarihten edebiyata, kadın tarihinden özel baskı kitaplara kadar çok sayıda eser arasında kaybolmamak elde değil. Toplam 40.996 kitap, 49.567 süreli yayın, 5.000 fotoğraf, 6.868 evrak, 595 tez, 196 afiş, 327 kartpostal, 110 film erişime açıldı. Ayrıca Toprak’ın daktiloları, ödül ve plaketleri, çalışma masası ve kitaplığı da Cumhuriyet Araştırmaları Merkezi’nde yer alıyor.

TARİHÇİ METE TUNÇAY ANILDI

Siyaset Bilimci Mete Tunçay ölümünün birinci yılında Metrohan’da düzenlenen toplantıyla anıldı. Tarih Vakfı tarafından düzenlenen toplantıya çalışma arkadaşları, akademisyenler ve eşi katıldı. Toplantıda Türkiye’de Sol Hareketler ve Tek Parti Yönetiminin Kurulması 1923-1931 kitaplarıyla tarih yazımına yön veren ve pek çok akademik çalışmaya kaynaklık eden Tunçay’ın eleştirel düşünceye verdiği önem vurgulandı.

İki bölüm halinde düzenlenen toplantının ilk kısmında İktisat Profesörü Şevket Pamuk, Tunçay’la 50 yıl boyunca yollarının nasıl kesiştiğinden söz etti. Pamuk, Tunçay’ın çalışmalarının bir okul gibi olduğunu, içlerinden yeni ürünler, yeni tartışmalar çıktığını belirtti. Kitaplarının yanı sıra Tunçay’ın çevirilerinden de söz eden Pamuk, Mete Tunçay’ın tarih ve siyaset biliminin temel metinlerini Türkçeye kazandırdığını, bir kısmının da çevrilmesini sağladığını söyledi.

Tarih Vakfı’nın kurulmasında Mete Tunçay’la birlikte kurucu kadroda yer alan Orhan Silier, Tunçay’la 55 yıla yayılan yol arkadaşlığını ve tarih çalışmalarının bir çatı altında nasıl toplandığını anlattı. Türkiye’de kurum tarihçiliğini de ilk başlatan isim olan Tunçay, bu ay 394. sayıya ulaşan, 33 yıldır yayımlanan Toplumsal Tarih dergisinin de yayın yönetmenliğini yaptı. Derginin editörü Elif Kevser Özer, Tunçay’ı dergide yayımlanan ve onun mizahi yönünü ortaya çıkaran yazılarıyla andı. Mecburi sebeplerle derginin fiyatını artırdıklarını köşe yazısına taşıyan Tunçay, farklı dönemlerde yazdığı yazılarında enflasyonun asansörle yukarı çıkarken vatandaşın merdivenleri tırmanmaya devam ettiğini yazmış, yazısını “bizi bağışlayın” diye bitirirken “ama hükümeti bağışlamayın!” diye not düşmüştür.

Bilgi Üniversitesi’nde Tunçay’la birlikte çalışan tarihçi Bülent Bilmez ise Tunçay’dan sadece düşüncenin önemini ve ciddiyetini değil, zevkini de öğrendiğini söyledi. Bilmez, Tunçay’ın hoca olarak amacının kendisine benzeyen ya da kendi gibi düşünen öğrenciler yetiştirmek olmadığını vurguladı.

Toplantının ikinci bölümünü Mete Tunçay’ın Tek Parti Yönetiminin Kurulması kitabını yeniden yayıma hazırlayan İsmet Akça yürüttü. Siyaset Bilimci Ahmet Demirel ve Tarih akademisyeni Neslişah Başaran Lotz, Tunçay’ın Tek Parti kitabını değerlendirdi. Ahmet Demirel, kitaba yöneltilen eleştirilere, Post-Post Kemalizm tartışmalarına değinirken Neslişah Başaran Lotz, Tunçay’ın kitabının önsözünde yer verdiği cümlelerini aktardı. “Tarih her kuşakta yeniden yazılması gerekir. Bunun nedeni, bugünle dün, şimdiyle geçmiş arasındaki sürekli etkileşimdir. Her çağda değişen sorunsal çerçeveyi geçmişin birikimi belirlediği gibi; tarihte görülenleri de insanların kendi günlerinde gördükleri belirler.” Neslişah Başaran, Tunçay’ın sözlerinde vurguladığı gibi yeni kuşağı temsil eden bir akademisyen olarak Tek Parti kitabına farklı açılardan baktığını ve tarih yazımına yön veren, bilinenleri tersine çeviren yeni çalışmalar olduğunu aktardı.