Bir önceki hafta beyaz et karteline baskın düzenlendi. Beyaz et sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin üst düzey yöneticileri göz altına alındı. Sektördeki bazı firmalara da denetim kayyumu atandı. Gözaltına alınanlar serbest bırakıldı ve 13 şirkete atanan kayyumlar da kaldırıldı. Rekabet Kurulu bu şirketlere 2025 yılında kartel anlaşması yaparak fiyat belirledikleri için 3 milyar 704 milyon TL idari para cezası vermişti.

Konu gündemdeyken bazı araştırmacılar kırmızı et sektöründeki fiyatların, beyaz et fiyatlarından daha hızlı arttığını söyleyerek olan bitene itiraz ettiler. Bir finansçı, borsaya açık bir beyaz et firmasının 2026 yılı mali tablolarına bakarak, firmanın zararda olduğunu ve yüksek fiyat uygulasa kâr etmesi gerektiğini belirtti. Bu arkadaşlar, rekabet hukukunu bilmediklerinden böyle cesurca yorum yapabiliyorlar. Bilselerdi daha aklı başında yorum yaparlardı. Nasıl mı? Gelin bir bakalım.

GİZLİ ANLAŞMA

Rekabet hukukunda iki türlü anlaşma vardır. Birincisi örtük anlaşma (tacid collusion), ikincisi ise açık anlaşmadır. Örtük anlaşma firmaların karşılıklı bağımlı olduğu oligopol piyasalarında ortaya çıkmaktadır. Oligopol piyasalarında az sayıda firma faaliyet göstermektedir. Az sayıdaki firmalar zaman içerisinde rakiplerinin davranışlarını analiz ederek, stratejik kararlar alırlar. Stratejik kararlarda, rakipler birbirlerinin tepkilerini gözetmektedir. Her firma böyle karar aldığında, bir dönem kararlar birbirine benzeyecektir. Firmalar, benzer fiyatlama, reklam, yatırım ve pazarlama kararları almaktadırlar.

Buna örtük anlaşma deniliyor.

Bir de açık anlaşma var.

Rekabet hukukunda suç olan bu açık anlaşmalardır. Bu anlaşmalara kartel de denilmektedir. Kartel, aynı piyasada faaliyet gösteren rakip firmaların, aralarındaki rekabeti ortadan kaldırarak kârlarını yapay olarak artırmak amacıyla kurdukları yasa dışı birlikteliktir. Rekabet hukukunda en ağır ve en zararlı ihlal türü (en büyük kötülük) olarak kabul edilir.

Karteller genellikle gizli centilmenlik anlaşmaları, yazılı sözleşmeler veya doğrudan organize edilen toplantılar (uyumlu eylemler) aracılığıyla şu yöntemlerle kurulur. Karteller rakiplerin ürün veya hizmet satış fiyatlarını, zam oranlarını veya indirim koşullarını ortaklaşa belirlemektedirler. Firmalar piyasayı bölgelere, şehirlere veya belirli müşteri gruplarına ayırarak birbirlerinin alanına girmeme kararı alabilirler. Fiyatları yüksek tutmak için piyasaya sürülecek mal miktarının kasıtlı olarak sınırlandırılabilir. Kamu veya özel sektör ihalelerinde kimin kazanacağının önceden belirlenmesi ve diğer firmaların danışıklı olarak yüksek teklif vermesi de bir kartel türüdür.

Türkiye'de karteller, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesi kapsamında kesin bir şekilde yasaklanmıştır. Rekabet hukukunda kartellerin piyasaya faydalı olabileceğine dair hiçbir savunma kabul edilmez. Kartelin varlığı kanıtlandığı an, doğrudan ihlal sayılır. Kartel oluşturduğu tespit edilen şirketlere, bir önceki mali yıl sonundaki yıllık gayrisafi gelirlerinin %10'una kadar idari para cezası verilir. Ayrıca ihlalde belirleyici rolü olan yöneticilere de şahsi cezalar kesilir.

Kartel nedeniyle zarara uğrayan tüketiciler veya diğer işletmeler, kartel üyesi firmalara karşı üç katı tazminat (üç kat tazminat davası) açma hakkına sahiptir. Bu tür kartel anlaşmalarının tespit edilmesi için delil üretilmelidir. Karteller genellikle gizli yürütüldüğü için ortaya çıkarılmaları zordur. Kartele ortak olan ancak durumu Kurum'a ilk ihbar eden ve delilleri sunan firmaya hiçbir para cezası verilmez. İlk ihbardan sonra gelip iş birliği yapan diğer kartel üyelerine ise başvuru sırasına göre değişen oranlarda ceza indirimi uygulanır. Bu teorik ve hukuki bilgileri özetledikten sonra beyaz et karteline daha yakından bakalım. Nasıl mı? Devam edelim.

BEYAZ ET KARTELİ KARARI

Rekabet Kurulu 23 Kasım, 2023 tarihinde beyaz et sektöründe faaliyet gösteren teşebbüslerin ve teşebbüs birliklerinin rekabet ihlali iddiası ile ön araştırma yapılmasına karar vermiştir. Yapılan yerinde incelemelerde, beyaz et sektöründe faaliyet gösteren bazı teşebbüslerin rekabete hassas bilgi değişimi yoluyla rekabeti ihlal ettiklerine dair şüphe uyandıran birtakım belgeler elde edilmiştir.

Soruşturma süreci devam ederken, ŞENPİLİÇ, KESKİNOĞLU, BEYPİLİÇ, LEZİTA ve ERPİLİÇ tarafından uzlaşma usulünün başlatılmasına dair başvurularda bulunulmuştur. Soruşturma kapsamında 94 adet delil üretilmiştir.

Kurul, dosya kapsamında gerçekleştirilen yerinde incelemelerde elde edilen belgelerin ve soruşturma tarafı teşebbüslerin fiyatlama davranışlarının değerlendirilmesine dört başlık altında değerlendirmiştir.

• İlk olarak, rakipler arasında rekabete hassas bilgilerin değişimine ilişkin belgeler değerlendirilmiştir.

Rekabet hukuku açısından, teşebbüsler arasında değişimi yapılan bilgilerin güncel/geleceğe yönelik olması önem teşkil etmektedir.

Genellikle geleceğe yönelik stratejik belirsizliği azaltıcı nitelikteki bilgilerin değişimi, rekabeti kısıtlayıcı amaç taşımakta ve bu bilgi değişimine yönelik etki analizi yapılmasına gerek bulunmamaktadır.

• İkinci olarak, rakip fiyat listelerinin paylaşılmasına ve takip edilmesine ilişkin belgeler ele alınmıştır.

Fiyatların değerlendirilmesinde Ocak-2019 ve temmuz-2024 verileri incelenmiştir. Bu nedenle 2025 ve 2026 verileriyle yapılan yorumları ciddiye almayın lütfen. Bir de kırmızı et fiyatları daha hızlı artıyor mavrasına kulak asmayın. Asıl olan fiyatların artması değil, anlaşarak artırılmasıdır. Aşağıdaki grafiklerin incelenmesiyle, tüm ürün gruplarında teşebbüslerin ağırlıklı ortalama fiyatlarının birbirine oldukça yakın bir seyir izlediği gözlemlenmektedir.

Fiyat varyasyonunun en fazla olduğu ürün grubunun but ürünlerini içeren grup olduğu, en az varyasyonun ise bütün ve kanat gruplarında görüldüğü anlaşılmaktadır. But grubu içindeki ürün çeşitliliğin diğer gruplara kıyasla görece daha yüksek olmasının bu varyasyonu artıran bir faktör olduğu görülmektedir. Ayrıca, kanat ve but grubunda, özellikle bahar ve yaz mevsiminde tercih edilen mangallık ürünlerin bulunması nedeniyle, bu iki grubun, özellikle de kanat grubunun, mevsimsellik açısından göğüs ve bütün gruplarına kıyasla daha belirgin bir fark gösterdiği tespit edilmiştir.

2020 sonrasında yaşanan yüksek enflasyonist dönemin etkilerini ortadan kaldırmak ve fiyatlardaki reel artışları daha doğru bir şekilde tespit edebilmek amacıyla, söz konusu fiyat serileri 2019 yılının Ocak ayı baz kabul edilerek TÜFE ve ÜFE’ye göre enflasyondan arındırılmış ve reel fiyatlar hesaplanmıştır.

TÜFE ve ÜFE kullanılarak arındırılan reel fiyatların zaman içindeki seyirlerini daha net bir şekilde ortaya koymak amacıyla, ilk aşamada reel fiyatlar, incelenen dört ürün grubu birlikte değerlendirilerek, teşebbüs ayrımı yapılmaksızın piyasa fiyatlarını yansıtan ağırlıklı ortalama fiyatlar üzerinden sunulmuştur. Bu yaklaşım, fiyatlardaki reel değişikliklerin daha açık bir şekilde gözlemlenmesine olanak tanımaktadır.

Teşebbüsler tarafından gerçekleştirilen fiyat değişikliklerinin maliyetlerle olan ilişkisini daha iyi anlayabilmek amacıyla, fiyat serilerine benzer bir yaklaşımla ağırlıklı ortalama maliyet serileri oluşturularak teşebbüslerin fiyatları ile maliyetleri karşılaştırılmıştır.

Nominal fiyat ve maliyet serileri ile bu seriler arasındaki farkı, maliyetin bir oranı şeklinde yansıtan mark-up değerleri incelendiğinde, 2019 ile 2022 arasında ortalama toplam maliyetlerin zaman zaman ağırlıklı ortalama fiyatların üzerine çıkabildiği, ancak 2022 sonrasında fiyatlar ve maliyetler arasındaki farkın belirgin bir şekilde artmaya başladığı ve mark-up oranlarının ortalama %40 seviyelerine yükseldiği tespit edilmiştir. Bu durum, 2022 sonrasında teşebbüslerin kâr marjlarında kayda değer bir artış yaşandığını göstermektedir.

Teşebbüslerin çeyreklik bazda hesaplanan net kâr marjı serilerine ayrı ayrı bakıldığında, 2022 yılı sonrasında teşebbüslerin büyük çoğunluğunda belirgin kâr marjı artışlarının kaydedildiği gözlemlenmektedir. Bu artış, özellikle fiyat ve maliyet dinamiklerindeki değişimlerin, teşebbüslerin kârlılıkları üzerinde önemli bir etki yarattığını göstermektedir. Kurul beyaz et sektöründeki rekabet ihlaline bu gerçeklikler çerçevesinde idari para cezası vermiştir.

İyi pazarlar.