Merkez Bankası verisine göre brüt rezervler 7,3 milyar dolar azalarak 152,1 milyar dolara gerilemiş. Net rezervler 1,8 milyar dolar düşüşle 45,1 milyar dolara inmiş. Swap hariç net rezervler ise daha sınırlı bir düşüşle 29,4 milyar dolardan 29,1 milyar dolara gelmiş. Rakamlar böyle.
Malumlarınız Merkez Bankalarının döviz piyasasında aşırı oynaklık olursa, dış borç çevriminde sıkıntı yaşanırsa, enerji ithalatı pahalanırsa, yabancı yatırımcı çıkmak isterse ya da içeride dövize talep artarsa merkez bankasının elinde kullanılabilir döviz tamponu olmalı. Rezerv, ekonominin emniyet kemeridir.
Ancak burada çok önemli bir ayrım var. Brüt rezerv yüksek görünebilir ama bunun tamamı merkez bankasının rahatça kullanabileceği para değildir. Brüt rezerv kasadaki toplam varlığı gösterir. Net rezerv bu toplamdan bazı yükümlülükleri düşer. Swap hariç net rezerv ise tabloyu daha sade ve daha gerçekçi okumamıza yardım eder. Çünkü swapla gelen döviz emanete benzer. Bugün kasada görünür ama yarın geri verilmesi gerekir. Bu nedenle piyasa sadece brüt rezerve bakmaz. “Bunun ne kadarı gerçekten kullanılabilir?” diye sorar.
Türkiye açısından 152,1 milyar dolarlık brüt rezerv ilk bakışta büyük bir rakamdır. Ama ocak ayında 218 milyar doların üzerinin test edildiğini ve sonrasında 66,1 milyar dolarlık kayıp yaşandığını düşündüğümüzde, mesele farklı bir yere geliyor. Bir ülkenin rezervi yüksek olabilir, fakat rezervin hızlı düşmesi piyasanın dikkatini çeker. Çünkü rezerv seviyesi kadar rezervin yönü de önemlidir. Güven dediğimiz şey sadece “ne kadar paran var?” sorusuyla değil, “bu para neden azalıyor ve azalış devam eder mi?” sorusuyla oluşur.
YETERLİ REZERV NE DEMEK?
Peki yeterli rezerv ne demek? Bunun tek bir cevabı yok. Eski ve basit ölçülerden biri şudur: Bir ülkenin rezervi en az birkaç aylık ithalatı karşılayabilmelidir. Daha kapalı ekonomilerde bu ölçü kullanışlıdır. Başka bir ölçü de kısa vadeli dış borç kuralıdır. Guidotti–Greenspan kuralı olarak bilinen yaklaşıma göre, bir ülkenin rezervi en az bir yıl içinde ödemesi gereken kısa vadeli dış borcu karşılayacak düzeyde olmalıdır. Mantık açıktır: Eğer dış finansman kanalı bir anda kapanırsa, ülke en azından bir yıl nefes alabilmelidir.
Fakat gelişen piyasa ekonomilerinde iş bu kadar basit değildir. Çünkü risk sadece ithalat ya da kısa vadeli borçtan gelmez. Yerleşiklerin döviz talebi, portföy çıkışları, bankacılık sistemindeki döviz likiditesi, şirketlerin dış borcu, enerji faturası, kur beklentisi ve siyasi risk algısı da rezerv ihtiyacını artırır. Bu yüzden IMF daha geniş bir rezerv yeterliliği çerçevesi kullanır. Kısa vadeli borç, geniş para, ihracat gelirleri ve portföy yükümlülükleri birlikte değerlendirilir. Yani rezerv yeterliliği artık sadece “kaç milyar dolar var?” meselesi değildir; “kaç farklı yerden baskı gelebilir?” meselesidir.
Türkiye gibi enerji ithalatçısı, dış finansmana duyarlı ve döviz talebi güçlü bir ekonomide rezerv ihtiyacı normalden daha yüksektir. Çünkü petrol fiyatı yükseldiğinde cari açık baskısı artar. Küresel risk iştahı bozulduğunda yabancı yatırımcı daha temkinli davranır. İçeride siyasi tansiyon yükseldiğinde döviz talebi artabilir. Enflasyon yüksek kaldığında vatandaş ve şirketler paranın değerini korumak için dövize yönelebilir. Böyle bir ekonomide rezerv sadece merkez bankasının bilanço kalemi değildir; güvenin ana dayanaklarından biridir.
Bu yüzden son düşüşü küçümsememek gerekir. Brüt rezervin 152,1 milyar dolara gerilemesi tek başına kriz haberi değildir. Net rezervin 45,1 milyar dolar olması da “her şey bitti” anlamına gelmez. Swap hariç net rezervin 29,1 milyar dolar seviyesinde kalması ise geçmiş yıllara kıyasla daha olumlu bir tampon bulunduğunu gösterir. Fakat asıl mesele, rezervin yeniden istikrarlı biçimde artıp artmayacağıdır. Çünkü rezerv biriktirmek zordur, harcamak kolaydır. Piyasa bunu bilir.
Bu nedenle brüt rezervdeki düşüşe “önemsiz haftalık oynama” demek fazla rahat olur. Ama “rezervler bitti” demek de fazla panikçi olur. Doğru ifade şudur: Rezerv tarafında hâlâ tampon var, ama bu tamponun yönü ve kalitesi yakından izlenmeli. Özellikle brüt rezervde ocak ayından bu yana yaşanan 66 milyar doları aşan kayıp, ekonomi yönetiminin piyasaya daha net bir hikâye anlatmasını gerektiriyor.
PİYASANIN DUYMAK İSTEDİĞİ…
Piyasanın duymak istediği şey aslında basit: Rezervler hangi stratejiyle yönetiliyor? Kur hangi ölçüde piyasaya bırakılıyor? Merkez Bankası rezerv biriktirmeyi mi, kuru sakin tutmayı mı, yoksa ikisini aynı anda mı hedefliyor? Swap hariç net rezerv kalıcı biçimde artacak mı? Dış finansman girişi sürdürülebilir mi? Cari açık enerji fiyatlarıyla yeniden genişlerse nasıl karşılanacak?
Bu soruların cevabı sadece TCMB bilançosunda değil, ekonomi politikasının bütününde yatıyor. Rezerv artırmak için güven gerekir. Güven için tutarlı para politikası gerekir. Tutarlı para politikası için maliye politikasının destek vermesi gerekir. Bunların yanında hukuk güvenliği, veri şeffaflığı ve öngörülebilir karar alma süreci gerekir. Rezervi en güçlü kılan şey, kasadaki döviz kadar, o dövize ihtiyaç duyulmayacağına dair inançtır.
Merkez bankacılığında en pahalı rezerv, kullanılmak zorunda kalınan rezervdir. En değerli rezerv ise piyasaya güven verdiği için harcanmadan etkili olan rezervdir. Türkiye’nin ihtiyacı da budur. Sürekli müdahale edilen, sürekli savunulan, sürekli eksilen bir rezerv görüntüsü değil; gerekirse kullanılabilecek ama asıl gücünü güven veren politikadan alan bir rezerv yapısı.
Sonuç olarak 12 Haziran haftasındaki düşüş bize şunu hatırlatıyor: Merkez Bankası’nın önümüzdeki dönemde asıl sınavı sadece rezervi artırmak değil, rezervin arkasındaki güveni yeniden güçlendirmek olacak.
