Günümüzden yaklaşık yirmi beş asır önce Antik Yunan’da zeytin ağaçlarının gölgesinde, idama mahkûm edilen hocası Sokrates’in derin yasını tutan bir bilge vardı. İslam coğrafyasında Eflatun olarak bilinen bu bilge Platon’du. Devleti yönetmek, rotasını bilmeyen tayfalara dümeni teslim etmek kadar tehlikeli bir cehaletti bu bilge filozofa göre. Yönetim sıradan kalabalıkların değil, ağır bir disiplin ve yüksek bir bilgelikle yontulmuş yetenekli bir azınlığın işi olmalıydı kesinlikle.

Ölümsüz eseri “Devlet”in sayfalarında Platon, ideal bir toplumun anatomisini çizer. O güne dek insanlığın duyduğu en iddialı siyaset felsefesi kuramıdır “Filozof Kral” ya da “Bilge Kral” ideali. Pek bilinen bu kitabının beşinci cildinde, asırlar boyunca felsefe koridorlarında yankılanacak, yöneticilerin de kulağına küpe olacak şu reçete sunulmuştur Platon tarafından.

“Filozoflar kral, ya da kral dediklerimiz filozof olmadıkça... kentlerin, hatta insanlığın çileleri bitmeyecektir.”

●●●

Platon’un kurguladığı bu ideal yönetici figürü, rastgele bir taht sahibi ya da gücü elinde tutan bir tiran değildir kesinlikle. Zihinsel bir devrimle fiziksel dünyanın aldatıcı gölgelerinden sıyrılmış ve “İyi İdeası”nın pürüzsüz hakikatini görebilmiş tek kişidir o. Gerçek adaletin, düzenin ve erdemin ne olduğunu yalnızca bu filozof kral bildiği için, devleti meşru bir şekilde yönetme hakkı da yalnızca ona aittir.

Platon bu kurguyu, insan ruhunun üçlü yapısı ile ideal devletin katmanları arasında sarsılmaz bir paralellik kurarak temellendirdi. Ona göre Akıl (Logistikon) bilgelik erdemiyle donanmış, yönünü ve rotasını bilen filozof kralları; Cesaret (Thymoeides) devleti dış ve iç tehditlere karşı koruyan muhafızları yani askerleri; Arzu (Epithymetikon) ise ölçülülük erdemiyle çalışıp üreten zanaatkârları ve çiftçileri temsil ediyordu.

●●●

Sağlıklı bir insanda nasıl ki aklın ışığı, bedenimizin arzularını, öfkesini ve bencil iştahını dizginlemek zorundaysa ideal bir devlette de akıl ve bilgeliği temsil eden filozoflar, toplumun diğer katmanlarına rehberlik etmeliydi Platon’a göre. Üstelik bu rehberlik, mal mülk edinmenin, zenginleşmenin ve hatta özel bir aile kurmanın yasaklandığı mutlak bir adanmışlık gerektiriyordu. Çünkü yöneticinin şahsi çıkarı ile devletin bekası asla çatışmamalı, liderin kalbi yalnızca kamu yararı için atmalıydı (bugüne göre ne büyük bir ideal ama!).

Asırlar boyunca Platon’un bu eşsiz kurgusu, akademilerin dersliklerinde tartışılan, ulaşılması imkânsız felsefi bir rüya, kağıt üzerinde kalan kusursuz bir ütopya olarak görüldü. Ta ki devran dönüp, takvimler milattan sonra ikinci yüzyılı gösterene kadar…

Platon’un hayal ettiği o bilgelik ve erdem, yaklaşık beş yüz yıl sonra, mermer sarayların konforunda değil Tuna Nehri’nin dondurucu soğuğunda, barbar kabilelerin çığlıkları ve geceyi yırtan kamp ateşlerinin isli dumanı arasında bir çadırda beden bulacaktı. Dışarıda çamur ve kan vardı. Roma İmparatorluğu’nun sınırlarını zorlayan amansız bir savaş devam ediyordu. Çadırın içinde ise omuzlarında dünyanın en büyük imparatorluğunun yükünü taşıyan, erguvan pelerinli bir adam titrek bir kandil ışığında papirüse şu satırları düşüyordu:

“Dünya değişimdir, yaşamsa kanaat.”

O, ne Büyük İskender gibi fetihten fetihe koşmayı arzulayan bir cihangir ne de Neron gibi iktidarın baş döndürücü zehriyle sarhoş olmuş bir tirandı. O, Platon’un asırlar önce o muazzam yalnızlığıyla düşlediği “Filozof Kral” idealinin yeryüzünde vücut bulmuş, ete kemiğe bürünmüş en trajik ve en canlı örneğiydi. O tarihçilerin “Stoacı İmparator” veya “Filozof İmparator” olarak tanımladığı nevi şahsına münhasır Marcus Aurelius’du.

●●●

Bilindiği üzere tarihçiler, MÖ 27 yılında Augustus ile başlayan ve yaklaşık iki yüzyıl süren o görkemli huzur ve refah dönemini Pax Romana (Roma Barışı) olarak adlandırır. Nerva, Trajan, Hadrian ve Antoninus Pius ile devam eden ve imparatorluğun altın çağını simgeleyen “Beş İyi İmparator” zincirinin son halkasıdır Marcus Aurelius.

Ancak kaderin garip bir cilvesi olmalıdır ki ona miras kalan devasa imparatorluk, sükûnetin değil, yaklaşan büyük fırtınanın eşiğindedir adeta. Onun MS 161 ile 180 yılları arasındaki hükümranlığı, Pax Romana’nın can çekiştiği, altın çağın yerini demir ve pas çağının aldığı bir alacakaranlık dönemine denk gelmiştir. O, ironik bir şekilde barışı korumak için ömrünün yarısını savaş meydanlarında geçirmek zorunda kalan bir barış aşığıdır.

●●●

Felaketler de peşi sıra sökün etmeye başlar Marcus Aurelius’un tahta çıkışıyla birlikte. Doğu’da Part İmparatorluğu ile patlak veren şiddetli savaşlar zaferle sonuçlansa da, lejyonlar Roma’ya tarihin en ölümcül salgınlarından birini, Antoninus Vebası’nı taşır. Tarihçilerin çiçek ya da kızamık olduğunu tahmin ettiği bu salgın, imparatorluk nüfusunun büyük bir bölümünü kırıp geçirir adeta. Şehirler boşalır, hazine tükenir, tarlalar ekilemez hale gelir.

Ve bu vebanın yarattığı yıkım henüz sarılamamışken, Kuzey sınırlarında Germanik kabilelerin Tuna Nehri’ni aşarak başlattığı Markoman Savaşları patlak verir. Marcus Aurelius, Roma’nın saraylarındaki mermer salonları terk edip günümüzde Moravya, Slovakya, Macaristan ve Romanya topraklarında gerçekleşen savaşlar için askeri karargahlarına yerleşmek zorunda kalır. Yıllar süren bu yıpratıcı seferler sırasında, doğudaki en güvendiği komutanı Avidius Cassius’un kendisini öldü sanarak tahtı gasp etmeye kalkışmasıyla (MS 175) ihanetin en acı yüzüyle de tanışacaktır (kimi kaynaklar bu isyanda imparatorun karısı Faustina’nın da kışkırtıcı bir etkisi olabileceği ihtimalini vurgular).

Ancak bir filozofa yakışan o muazzam sükuneti burada da devredecektir. Cassius isyan ettiğinde ordusuna intikam yemini ettirmez. Aksine, en büyük korkusunun Cassius’u affetme şansını elinden kaçırmak olduğunu söyler. Nitekim Cassius kendi askerleri tarafından öldürüldüğünde, onun kesik başını görmeyi reddedecek ve ağlayacaktır.

Bir insan ardı arkası kesilmeyen salgınlara, yıllar süren yıpratıcı savaşlara, hazine krizlerine, en yakınlarının ihanetine ve çok sevdiği çocuklarının birbiri ardına ölümüne nasıl dayanır peki?

Tüm bu olumsuzluklar yaşanırken Marcus Aurelius’un sığınağı, hayatını şekillendiren Stoacı felsefe olmuştur. O, felsefeyi entelektüel bir süs ya da akademilerde tartışılan bir teori olarak görmedi hiçbir zaman. Onu, ruhunu kanatacak darbelere karşı bir zırh, bir yaşam sanatı olarak kuşandı. Cephede, çadırın içinde ve kandilin soluk aydınlığında yazdığı ve günümüze Kendime Düşünceler (Ta Eis Heauton) adıyla ulaşan eseri, aslında yayınlanmak üzere yazılmış bir kitap değildi. Tüm bu satırlar, imparatorun geceleri kendi kendine yaptığı vicdan muhasebesi, ruhunu terbiye etme seanslarıydı sadece.

●●●

Stoacılığın temel ilkesini, yani “kontrol edip edemeyeceğimiz şeylerin ayrımını” hayatının merkezine koyan Marcus Aurelius, dış dünyada kopan fırtınaları, hastalığı, ihaneti ya da ölümü engelleyemezdi evet ancak onlara karşı göstereceği iradeyi ve erdemi kontrol edebilirdi. O, mutlak iktidarın yozlaştırıcı gücüne karşı sürekli kendini uyarırdı:

“Caesarlıktan, mor togadan uzak durmaya çalış yapabiliyorsan. Yalın, yozlaşmamış, yüce, dürüst, adil, tanrılardan korkan, merhametli, sevecen, işlerini hevesle yapan biri olmaya özen göster. Felsefenin talep ettiği gibi biri olmaya çalış. Tanrılara saygı göster, insanlara yardım et. Hayat kısa. Yeryüzündeki varlığının yegane ödülü tanrısal yasalara uymak ve toplum yararına çalışmaktır.”

Stoacı bir filozofun Kolezyum’un kanlı kumlarına bakışı da kalabalıklarınkinden tamamen farklı olmalıydı tabii ki. Marcus Aurelius, Roma halkını adeta efsunlayan gladyatör dövüşlerinden hiç keyif almazdı. O bu gösterileri sıradan, monoton ve aklın erdemine aykırı bulurdu. Öyle ki, arenada kılıç seslerinin ve ölüm çığlıklarının birbirine karıştığı o sağır edici gürültüde insanlar etrafa saçılan kanların, kesilip savrulan insan parçalarının vahşetiyle kendinden geçerken o imparatorluk locasında oturup dövüşleri izlemek yerine parşömenlerini okur, mektuplar yazdırır veya devlet meseleleriyle meşgul olurdu. Kan ve eğlence arzulayan kalabalıklar onun bu ilgisizliğini soğukluk olarak görüp yadırgasa da o, arenanın vahşeti karşısında kendi içsel kalesine sığınarak, evrensel aklın sükunetini kitlelerin vahşi hezeyanına tercih etmiştir. Ancak Marcus Aurelius’un o kusursuz “Filozof İmparator” aurasının üzerine düşen en koyu gölgelerden biri, felsefenin sükunetiyle değil, başka bir arenanın vahşetiyle yazılmıştır. MS 177 yılında Galya’nın Lugdunum (Lyon) kentinde yaşananlar, evrensel aklı savunan bir devlet mekanizmasının kriz anlarında nasıl kör bir kitle histerisine teslim olabileceğinin en sarsıcı örneklerinden biri olarak tarihteki yerini almıştır.

Vebanın, bitmek bilmeyen savaşların ve toplumsal buhranların imparatorlukta yarattığı ağır travmanın faturası, o dönemin kapalı yapısı nedeniyle kolay bir günah keçisine dönüşen hristiyanlara kesilmişti. Bu orantısız devlet şiddetinin kumlar üzerindeki yüzü ise Blandina adında genç bir köle kadındı. Vahşi hayvanların önüne atılmasına ve akıl almaz bedensel acılara maruz bırakılmasına rağmen inancından geri adım atmayan bu kadının sarsılmaz direnci, yalnızca erken dönem hristiyanlığının tarihsel bir figürü olarak kalmadı. Aynı zamanda Roma'nın medeniyet algısındaki derin çatlağı da gözler önüne serdi.

Buradaki asıl trajedi ise bir inanç propagandası değil, muazzam bir tarihsel ve felsefi tezatlıktır. Bir yanda dondurucu bir çadırda evrensel aklı, adaleti, merhameti ve insanın içsel sükunetini papirüslere döken, erguvan pelerininin kibrinden sakınan bir bilge vardı. Diğer yanda ise devletin bekası ve kitlelerin hezeyanını dindirmek adına arenanın kanlı çarklarının dönmesine izin veren acımasız bir imparatorluk gerçekliği...

Blandina’nın arenadaki direnişi ile Aurelius’un çadırındaki entelektüel ihtişamı arasındaki bu derin ve rahatsız edici uçurum mutlak gücün, en bilge ellerde bile Roma'nın o vahşi doğasını tamamen ehlileştiremediğini tarihin hafızasına ebediyen kazımıştır.

●●●

Marcus Aurelius, MS 180 yılında, muhtemelen günümüz Viyana’sı (Vindobona) yakınlarındaki bir askeri kampta, salgın hastalığa yenik düşerek hayata gözlerini yumdu. Ardında bıraktığı ve felsefeden nasibini almamış oğlu Commodus’un tahta geçişiyle birlikte, Roma o görkemli Pax Romana rüyasından ebediyen uyandı.

O, sınırları barbarlardan korumak için bir ömür tüketti ama asıl zaferini, kendi içindeki o içsel kaleyi koruyarak kazandı. Bugün ondan geriye ne kazandığı savaşlar ne de bastırdığı isyanlar kaldı. Tarihin tozlu sayfalarında, dünyevi gücün zirvesindeyken bile insanın asıl vazifesinin iyi bir insan olmak olduğunu fısıldayan o bilge ses ise bu yaşlı gökyüzünün altında yankılanmaya devam ediyor.