Tarih kitapları kahramanları bize çoğunlukla savaş meydanlarında, büyük devrimlerin ön saflarında ya da okyanusları aşan gemilerin güvertelerinde gösterir. Oysa tarihin en büyük devrimlerinden biri, ne göğüs göğüse yapılan bir çarpışmada ne de fırtınalı bir denizde gerçekleşmiştir. Bugün Rusya toprakları içinde kalmış olan Doğu Prusya’da duvarları pipo dumanından sararmış küçük bir odadaki ahşap bir masanın başında, doğduğu şehirden hemen hiç çıkmamış, beyaz tenli, ufak tefek bir adamın zihninde gerçekleşmiştir. O adam, felsefenin seyrini sonsuza dek değiştiren Immanuel Kant’tır.

● ● ●

Immanuel Kant, 1724 yılında Prusya’nın Königsberg (bugünkü adıyla Kaliningrad) şehrinde doğdu ve 80 yıllık ömrünün hemen hemen tamamını bu şehirde geçirdi. O çağdaşı sayılabilecek bir başka Prusyalı Alexander von Humboldt gibi engin okyanusları, devasa dağları veya uzak kıtaları kendi gözleriyle hiç bir zaman göremedi. Ancak bir coğrafyacının elindeki haritayla dünyayı karış karış bilmesi gibi, Kant da aklının haritasıyla tüm evrenin sınırlarını çizdi.

"Tanrı bizimledir" anlamına gelen Immanuel ismi, aslında ailesinin derin inanç dünyasının bir yansımasıydı. Kant’ın ahlak felsefesindeki o birazdan bahsedeceğimiz sarsılmaz, tavizsiz ödev inancının tohumları kalın felsefe kitaplarında değil, çocukluk evinde, kuvvetle muhtemel annesi Anna Regina’nın dizinin dibinde atılmıştır.

● ● ●

Kant Ailesi, dönemin Almanya’sında etkili olan Pietizm inancına derinden bağlıydı. Pietizm, dini ve ahlakı toplum içindeki dış gösterişlerden tamamen sıyıran katı bir düşünceye dayanıyordu. Pietistlere göre aslolan "içsel saflık", gösterişsiz bir yaşam ve her ne pahasına olursa olsun doğru olanı yapmaktı. İyi bir insan olmak, vitrine koyacağınız bir madalya değil bunun yerine kalbin gizli odalarında tutulması gereken bir yemin olmalıydı.

Yaşamı üzerinde büyük etkileri olan annesi Anna Regina, genç Immanuel'i ormanda yürüyüşe çıkarır, ona bitkileri ve yıldızları göstererek evrenin düzenindeki güzelliği ve içimizdeki vicdanın sesini anlatırdı. Yıllar sonra, "Kalbimdeki ilk iyilik tohumlarını annem ekti" diyecektir Kant. Yapılan iyiliği kimseden alkış beklemeden, sırf doğru olduğu için yapma fikri işte bu gösterişsiz ama sarsılmaz aile ikliminden filizlenmiştir belki de.

● ● ●

Her büyük devrimci, önce içine doğduğu sistemi yıkmak zorundadır. Kant’ta bunu yaptı pek tabii ki. Onun gençliğinde ve üniversite yıllarında tüm Almanya’nın zihin dünyasına Christian Wolff ve onun takipçileri hükmediyordu. Wolffçuluk, her şeyin sadece akılla, masa başında oturarak çözülebileceğine inanan bir düşünceyi temsil eder. Onların felsefesi devasa, kusursuz bir matematik denklemi gibidir. Kant, kendi tabiriyle "dogmatik uykusunda" olduğu o yıllarda Wolff’un bu katı akılcılığını kendi içinde çok tutarlı ama gerçek dünyadan kopuk bir "kağıttan şato" olarak gördü. Deneyimin ve duyuların önemini savunan filozofları okuyup bu sistemin çatlaklarını fark ettiğinde, o kağıttan şatoyu yıkacak ve felsefede deprem etkisi yaratacak kendi sistemini kuracaktı.

● ● ●

Olağanüstü bir disiplin ve sadelik üzerine kuruluydu Kant’ın yaşamı. Her gün tam aynı saatte uyanır, aynı saatte çalışır ve öğleden sonraları o ünlü yürüyüşüne çıkardı. Çok bilinen bir söyleme göre Königsberg halkı, Kant’ın sokağın köşesinden geçişine bakarak kendi saatlerini ayarlarlardı. Hayatı bu denli tekdüze ve sessiz olan bu ufak tefek adamın düşünceleri ise gürültülü bir fırtına gibiydi.

● ● ●

Kant 18. yüzyılın dalgalı dünyasında felsefe sahnesine çıkmadan önce düşünürler genel olarak ikiye ayrılmıştı. Birinci grup, "Her şeyi sadece deneyimleyerek, beş duyumuzla öğreniriz" derken, diğer grup, "Hayır, duyularımız bizi yanıltır, gerçeğe sadece aklımızla düşünerek ulaşabiliriz" diyordu. Tüm bu tartışmaların orta yerinde Kant geldi ve felsefede kendi söylemiyle bir "Kopernik Devrimi" yaptı. İkisinin de eksik olduğunu söyledi ve çok meşhur şu cümleyi kurdu: "Görüsüz (deneyimsiz) kavramlar boş, kavramsız (akılsız) görüler kördür.”

Bunu anlamak için Sofi’nin Dünyası kitabında Kant’ın anlatımı için verilen örneğe başvuralım:

Gözünüze doğuştan takılmış, asla çıkarılamayan kırmızı camlı bir gözlük olduğunu hayal edin. Bu gözlükle neye bakarsanız bakın her şeyi kırmızı ve tonlarında göreceksiniz. Sizin için bembeyaz yağan bir kar da, gri bir bulut da kırmızıdır. Şimdi şu soruyu soralım: "Kar gerçekten kırmızı mıdır?" Bu sorunun bir anlamı yoktur, çünkü o gözlüğü çıkarmadan karın "asıl" rengini görmeniz imkansızdır. Kırmızı renk, karın kendi özelliği değil, sizin gözlüğünüzün (zihninizin) ona kattığı bir özelliktir.

İşte Kant’a göre zihnimiz dünyayı bir kamera gibi olduğu haliyle kaydetmez. Dışarıdan gelen verileri alır ve kendi "yazılımına" göre işler. Zihnimizin uzay, zaman ve nedensellik (sebep-sonuç) gibi kalıpları vardır. Biz dünyayı, ağaçları, yıldızları sadece zihnimizin bu süzgeçlerinden geçtiği haliyle bilebiliriz. Kant buna "Fenomen" (Görünen Dünya) der ve ona göre bilimin alanı burasıdır.

Ancak bir de nesnelerin bizim algımızdan bağımsız, gözlüğü çıkardığımızdaki o ulaşılamaz asıl halleri vardır ki Kant buna "Numen" (Kendinde Şey) der. Ve uyarır: İnsan aklı Numenleri (Tanrı'nın doğası, evrenin yaratılış anı, ruhun aslı) asla tam olarak bilemez. Çünkü aklımız, sadece deneyimleyebildiği dünyayı işlemek üzere tasarlanmış bir fabrikadır. Fabrikaya veremeyeceğiniz bir ham maddeyi işlemeye kalkarsanız, makine bozulur. Tüm bu fikir kasırgasının ortasında Kant böylece inanca yer açmış oluyordur.

● ● ●

Aklın neyi bilemeyeceğini kanıtladıktan sonra, asıl büyük soruya geçti Kant: "Peki ne yapmalıyız? Nasıl iyi insan oluruz?"

Ona göre insan sadece fiziksel dünyada yaşayan, acıkan, susayan, korkan, fiziksel ve biyolojik ihtiyaçlarını karşılamak için yaşayan bir canlı (doğanın bir parçası) değildir. Aynı zamanda düşünen, özgür iradesi olan akıl sahibi bir varlıktır. Ona göre ahlak, içgüdülerimize veya çıkarlarımıza göre değil, sadece ödev bilinciyle hareket ettiğimizde ortaya çıkar.

Kant’ın ahlak felsefesini açıklamak için basit bir örnek verelim: Bir lise öğrencisi, okul bahçesinde içi para dolu bir cüzdan bulmuş olsun. Eğer bu öğrenci cüzdanı, "Sahibi bana ödül verir" umuduyla veya "Kameralar görmüştür, ceza alırım" korkusuyla teslim ederse, Kant’a göre bu eylemin hiçbir ahlaki değeri yoktur. Çünkü eylem bir "şarta" (ödül veya ceza) bağlanmıştır. Ancak öğrenci, "Başkasının malını almamak evrensel bir doğrudur, cüzdanı geri vermek benim insanlık ödevimdir" diyerek o eylemi yaparsa, işte o zaman Kant’a göre gerçekten ahlaklı davranmış olur.

Buna Kant, Kategorik Buyruk (Koşulsuz Buyruk) der. Kant’ın kuralı aslında oldukça basittir: "Öyle bir davran ki, senin davranışının kuralı, herkes için geçerli evrensel bir yasa olabilsin." (Bilindik anlatımıyla: Yalan söylemeyi düşünüyorsan, herkesin yalan söylediği bir dünya hayal et, o dünya çöker. O halde sen de yalan söyleyemezsin.)

Ancak Kant burada durmaz. Zira Kategorik Buyruğun en çarpıcı, en insani ve günümüze en çok ışık tutan ikinci bir kuralı daha vardır. Der ki Kant: "Kendi insanlığında ve diğer tüm insanların varlığında, insanı hiçbir zaman sadece bir araç olarak değil, her zaman bir amaç olarak görecek şekilde davran.”

● ● ●

Gelin bunu yine okul sıralarına, eğitim dünyasına taşıyalım ve bir öğretmenin öğrencilerine yaklaşımını düşünelim.(Zira Kant da halkın eğitimine büyük önem veriyordu.)

Eğer bir öğretmen veya onun hizmet ettiği eğitim sistemi öğrenciyi sadece okulun üniversite kazandırma istatistiklerini yükseltecek bir rakam, deneme sınavlarında net çıkarıp okulun reklamını yapacak bir araç veya kendi mesleki egosunu tatmin edecek bir nesne olarak görüyorsa, Kant'a göre en büyük ahlaki suçu işliyordur. Çünkü bu durumda öğrencinin o biricik varlığı, hayalleri, ruhu yok sayılmış ve öğrenci tıpkı bir çekiç veya bir hesap makinesi gibi alelade bir şekilde kullanılmıştır.

Oysa Kantçı ahlak anlayışına sahip bir öğretmen, öğrencisini kendi başına bir amaç olarak görür. Öğrencinin o sıralarda oturma sebebi, öğretmenin veya okulun parlaması değildir. Öğrenci kendi aklını kullanma cesaretini göstermesi, potansiyelini gerçekleştirmesi ve kendi hayatının mimarı olması için oradadır. Öğretmen, öğrencinin zihnindeki o ışığı sırf o öğrencinin iyiliği ve gelişimi için harladığında, ona bir test çözme makinesi değil, saygı duyulması gereken özgür bir birey olarak yaklaştığında evrensel ahlak yasasına uymuş olur.

● ● ●

Kant’ın pipo dumanından duvarları sararmış o küçük odasından tüm insanlığa bıraktığı miras, düşünmeyi bir yük değil, bir onur olarak görmemizdir. O, bizi dogmaların uykusundan uyandıran ve aklımızı kullanma cesareti veren bir rehber oldu.

Bugün Königsberg’de, Kant’ın mezar taşında felsefesinin koca bir özeti olan ve tüyleri diken diken eden o meşhur cümlesi yazar:

"Üzerine ne kadar sık ve uzun uzadıya düşünürsem, ruhumu o kadar hep yeni ve giderek artan bir hayranlık ve huşuyla dolduran iki şey var: Üzerimdeki yıldızlı gökyüzü ve içimdeki ahlak yasası."

Üzerimizdeki yıldızlı gökyüzü zihnimizin mucizevi işleyişini, içimizdeki ahlak yasası ise insan olmanın o ağır ama onurlu sorumluluğunu anlatır. Kant’ı okumak ve anlamak, işte bu iki büyük sonsuzluğun arasında kendi yerimizi bulma çabasıdır.