Bir arşiv düşünün; dört katlı bir evin dört bir yanını kaplasın. Bu arşiv Taha Toros’a aitti. (1912-2012) Bir hukukçu olan Toros aynı zamanda halkbilimci ve Cumhuriyet döneminin en önemli arşivcilerindendi.

"Arşiv adam" olarak bilinen Toros, 100 yıllık yaşamı boyunca Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan döneme dair on binlerce nadide belge, mektup, el yazması, fotoğraf ve gazete kupürü toplamıştı. Arşivinde Yahya Kemal, Nâzım Hikmet, Fikret Mualla ve Abdülhak Şinasi Hisar gibi yüzlerce yazar ve sanatçıya ait özel evrağın yer aldığı biliniyor.

Toros’un yaşadığı yıllarda biyografi ve efemera (gündelik belge) toplama konusunda üzerine yoktu. Cumhuriyet tarihi, edebiyatçılar ve azınlıklar üzerine 54 binin üzerinde eşsiz belge toplamıştı. Toros’un kütüphanesinde ayrıca 6 bini aşkın da kitap bulunuyordu.

Bu kadar değil; ölümünden kısa bir süre önce araştırmacı Alpay Kabacalı’ya verdiği röportajda Paris’te basın ateşesiyken, Türkiye ile ilgili binlerce belgenin peşine düşer; harita, resim, kartpostal artık ne bulduysa 17 sandık belgeyi İstanbul’a getirir.

Bazı antik eserlerin bulunmasına da katkıda bulunur. Mesela Harput Süryani Kilisesi’nden alınma ilk Hristiyanlık döneminden kalan vaftiz taşını bulur. Bu taşlardan beşi Türkiye’den çalındı ve yurtdışındaki müzelerde şimdi.

Çok ilginç bir olay da yırtık dondan çıkar gibi ne alakaları varsa; Amerikalılar Toros’un arşivini almak istemişler. Hayli yüklü bir para vermişler; Taha Toros kabul etmemiş.

TOROS ARŞİVİNİN BAŞINA GELENLER

Toros’un ölümünden sonra yakınları bu arşivi elden çıkarmak istediler. Elbette hayrına değil…

2015 yılında Oğuz Haksever’in NTV’de yapımcılığını yaptığı ve sunduğu “Ve İnsan” programına Taha Toros’un arşivini haber dosyası olarak hazırladım.

Arşivi kamyon kamyon Şehir Üniversitesi’nin Acıbadem’deki binalarına taşımışlardı. Sayıları yirmiyi bulan genç araştırmacılar, arşivi dijital ortama aktarıyorlardı. Devrin (sonradan devrik!) Başbakanı Ahmet Davutoğlu’nun tarihçi kızı Sefure Davutoğlu arşivle özel olarak ilgileniyordu.

Sonra ne olduysa siyasette yollar ayrılınca, Şehir Üniversitesinin vadesi bade oluverdi. Üniversitenin Dragos kampüsü arazisiyle ilgili yaşanan hukuki ihtilaflar sonucunda, 2019 yılında Halkbank, üniversitenin tüm banka hesaplarına tedbir koydu. Bu durum üniversitenin maaşları ve işletme giderlerini ödeyemez hale gelmesine yol açtı. Üniversite 2020 yılında kapandı, malı mülkü Marmara Üniversitesi’ne devredildi.

Şehir Üniversitesi hayattayken(!)"Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği" projesi kapsamında, Toros arşivinin bir bölümünü bellek.sehir.edu.tr adresi üzerinden araştırmacıların kullanımına açmıştı.

DİJİTAL SİSTEME ULAŞILAMIYOR

Toros arşivi devir işleminin ardından Marmara Üniversitesi bünyesinde kısa süreliğine tekrar online erişime sunulmuş olsa da, davalar ve altyapı güncellemeleri gerekçesiyle dijital sisteme erişim engeli var.

Taha Toros en bilinen arşivcilerdendi. Ülkemizde daha kimbilir kimlerin arşivi dağıldı gitti, kağıt fabrikalarının yolunu tuttu. Ülkemizde çok değerli belgelerin kese kağıdı olduğu bir sır değil…

Taha Toros Adanalıydı. Adana Ticaret Odası’nda görev yapmıştı. Arşivinde de Adana ile ilgili her türlü belge ve fotoğraf vardı. Hatırladığım Yaşar Kemal ve Orhan Kemal hakkında da belgeler var.

Taha Toros arşivi Adana’ya çok yakışır.