Uçuş öncesi İstanbul Havalimanı’nda dış hatları gezmek için epey vaktim oldu. Henüz birinci saatin sonunda günlük hedefim olan 15 bin adımı tamamlarken midem kazındı. Bakınmaya başladım.
Big Mac menü: 20 Euro.
Whopper menü: 22 Euro.
Biraz ileride Nusr-Et’in burgercisi. Menü değil ama 180 gram burger: 23,8 Euro.
Normal bir ekonomide Nusr-Et tarzı kasap burgerler ile fast food hamburgerler yan yana duramazdı. Aralarında yalnızca fiyat farkı değil, sınıfsal mesafe de olurdu. Ama artık yok. Artık fark algılanmıyor.
Anadolu topraklarına dönersek;
Ortalama:
• Whopper: 7,4 Euro
• Big Mac: 8,15 Euro
• Nusr-Et 180 gr Juicy Burger: 14,6 Euro
Kağıt üzerinde Nusr-Et hâlâ pahalı.
Ama zihinsel olarak tablo çoktan eşitlenmiş durumda. McDonald’s yemeyi tercih eden birisi Nusret yemediği için cebine kalan parayı alternatif bir faydaya dönüştüremiyor.
Çünkü Big Mac artık ucuz değil.
Hatta küresel ölçekte bakınca anormal derecede pahalı.
The Economist’in meşhur Big Mac Endeksi de benzer düşüncede:
• Türkiye: 7,85 Dolar
• ABD: 6,12 Dolar
• Arjantin: 4 Dolar
(Öncesinde kıyas için euro kullandım, endeks dolarla)
Yani Türkiye bugün:
ABD’den daha pahalı,
Arjantin’den de neredeyse iki kat pahalıya Big Mac yiyor. Burası kritik. Çünkü Big Mac Endeksi yalnızca döviz kuru ölçmez.
Orta sınıfın gündelik hayatını, sıradan bir öğünün erişilebilirliğini de ölçüyor. Enflasyon yükseldikçe, fiyatlar arasındaki mutlak farklar, bireylerin algı eşiğinin altına iner.
Ve o eşik aşılmış durumda.
Fast food pahalıysa, gündelik hayat pahalıdır.
Ucuz alternatif kalmamıştır.
İşte Algılanamayan Fark Teoremi burada çalışır. Enflasyon yükseldikçe fiyatların farkı değil, fiyatlar arasındaki anlamın ve zihinsel ayrımın ortadan kalktığını söyler bu teorem.
Başka bir açıklamayla;
7,4 Euro pahalıdır.
8,15 Euro pahalıdır.
14,6 Euro da pahalıdır.
Zihin hepsini tek cümlede toplar:
“Zaten pahalı.”
Fiyatlar arasındaki oran hâlâ vardır ama fiyatlar arasındaki mesafe silinmiştir.
Mesafe yoksa kıyas yoktur. Kıyas yoksa rasyonel karar da yoktur. Orta sınıf artık daha pahalıyı seçtiği için değil, ucuzu ayırt edemediği için kaybeder.
“Fast food bu kadar pahalıysa bari iyisini yiyeyim” cümlesi, lüksleşmenin değil, algısal iflasın itirafıdır. Enflasyon bir noktadan sonra cüzdanı değil, karar verme yetisini eritir.
Fiyatlar bir gün düşebilir. Ama algı düzelmezse, orta sınıf geri gelmez.
